Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:14:30Z

1 түзету

Nurkhan: /* Нобель сыйлықтары */

2016-02-09T11:28:18Z

‎Нобель сыйлықтары

Жаңа бет

[[Сурет:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]]
'''Нобель сыйлықтары''' <ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> ''([[швед тілі|шведше]]:Nobelpriset, {{lang-en|Nobel Prize}})'' — жыл сайын әйгілі ғылыми зерттеу, революциялық жаңалықтар немесе мәдениет не қоғам дамуына зор үлес қосатын жұмыстар үшін берілетін халықаралық сыйлықтардың ішіндегі ең танымалдарының бірі.

== Нобель сыйлықтары ==
[[Сурет:Worldmapnobellaureatesbycountry2.PNG|thumb|Түрлі елдердің Нобель лауреаттарының саны]]
[[1895]] жылы құрылған және келесі бес бағыттың өкілдеріне сыйлық беруді қарастыратын [[Альфред Нобель]]дің өсиетнамасына сәйкес құрылған:

* [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина]] ([[Швеция|Швецияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);
* [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Бейбітшілік]] сыйлығы бүкіл әлемде бейбітшілікті күшейтуге [[іс-әрекет]]і үшін беріледі ([[Норвегия|Норвегияда]] [[1901 жыл]]дан беріледі);<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>
* Сонымен қатар, Нобельдің өсиетнамасынан тыс, [[1969 жыл]]дан бастап швед банктің бастамасымен [[Экономика саласында Нобель сыйлығы|экономика сыйлығы]] беріледі. Ол басқа да Нобель жүлделермен бірдей шарттарда марапатталды. Болашақта, Нобель қорының басқарма номинациялар санын көбейтпеу туралы шешім қабылдады.
Қазіргі уақытта Нобель сыйлығының шамасы 10 млн (шамамен 1,05 млн евро немесе 1,5 млн $) швед кронын құрайды.

{{anchor|Нобель лекциясы}}Әр лауреаттан «Нобельдік мемориалдық дәріс» деп аталатын сөз алуы талап етіледі, ол кейін Нобель қорымен арнайы көлемде жарияланады .

== Нобель сыйлығының мөлшері ==
[[Нобель қоры]] [[1900 жыл]]ы жеке тәуелсіз үкіметтік емес ұйым ретінде құрылды, оның бастапқы капиталы 31,6 млн швед кронасын (ағымдағы бағамен, бұл сома шамамен 1,65 млрд кронаға тең) құрады, ал ағымдағы доллардың бағамының (2012 жылдың жазы) тұрғысынан - шамамен $ 250 млн. Лауреаттарға төленген сыйлықақылар бағалы қағаздармен жасалған мәмiлелердiң пайызы есебінен төленген.

Бірінші сыйлықтар 150 000 кронаны (2009 жылғы бағалар бойынша 7.87 млн швед кронасы) болды. Қазіргі уақытта (2009) қордың капиталы 3 млрд 112 млн швед кронасын (шамамен 450 млн АҚШ доллары) құрайды, ал жүлделер 10 млн [[швед кроны]]н құрайды
<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/about/prize_amounts.pdf Нобель сыйлығының ақшалай баламасы. Анықтамалық]</ref>, шамамен 1,4 млн АҚШ $ балама.

* 1992 жылы — 1,04 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2000 жылы — 0,9 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2003 жылы — 1,34 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2004 жылы — 1,46 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2005 жылы — 1,25 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2006 жылы — 1,45 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2007 жылы — 1,56 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2008 жылы — 1,25 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2009 жылы — 1,45 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]
* 2010 жылы — 1,5 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]]<ref>
[http://www.tursvodka.ru/information/exchange_rates/752/840/dynamic/ Долларға швед кронының кросс-бағамы динамикасы. Анықтамалық]</ref>
* 2011 жылы — 1,4 млн [[АҚШ доллары|$ АҚШ]].

2012 жылы Нобель сыйлығының мөлшері 20 пайызға азайды - $ 1,1 млн дейін.

== Тарихы ==

[[1900]] жылы Нобель қоры жасалды – бастапқы капиталы 31 млн швед кронынан тұратын дербес, тәуелсіз, мемлекеттік емес ұйым. [[1969]] жылдан бастап [[Швед банкі]]нің ынтасымен экономика бойынша да сыйлық сыйланатын болды. Одан кейін Нобель қоры номинация санын арттырмауды шешті.

Жыл сайын адам іс-әрекетінің келесі салалар бойынша жеткен жетістіктері үшін Нобель сыйлығы беріледі:
Физика – [[1901]] жылдан бастап, [[Швеция]]
Химия – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
Медицина және физиология – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
[[Экономика]] – [[1969]] жылдан бастап, Швеция
Әдебиет – [[1901]] жылдан бастап, Швеция
Әлемді қорғау – 1901 жылдан бастап, [[Норвегия]]

=== Нобель сыйлығының баламалары ===
Ғылымның көптеген салалары нобель сыйлығымен “қамтылмай” қалды. Нобель сыйлығының беделді және танымалдығына сәйкес, басқа салаларда ең беделді марапаттауды бейресми түрде Нобельдік деп атайды.

=== Математика және информатика ===
Алғашында Нобель математиканы сыйлық берілетін ғылым салаларының тізіміне қосты да, кейінірек оны әлем сыйлығымен алмастырып, сызып тастады. Анық себебі белгісіз; көбінесе оны швед математигінің атымен байланыстырады, сол уақыттағы швед математикасының озаты [[Миттаг-Леффлер]], оны Нобель [[Стокгольм Университеті]] үшін қайырымдылықты мазасыз сұрағандықтан жақтырмай қалған болатын. Екінші болжам бойынша Нобель [[Софья Ковалевская]]ны жақсы көрген, ал ол Миттаг-Леффлерді таңдады. Сонымен қатар мынадай болжам да бар, Нобель сыйлықты тек адамзатқа нақты және көрнекті пайдасын тигізетін жетістіктерге бермек болған, ал математика жетістіктері, әлеуметтің көзқарасы бойынша, мұндайға жатпайды.

Математика бойынша нобель сыйлығының “баламалары” болып [[Филдс сыйлығы|Филдстық сыйлық]] және [[Абелев сыйлығы|Абелевтық сыйлық]] жатады, информатика саласында – [[Тьюринг]] сыйлығы жатады.

=== Экономика ===
Бейресми түрде бұлай Альфред Нобельдің құрметіне [[Швеция Банкі]]нің экономикалық ғылымдағы сыйлықтарын атайды. Экономика саласы бойынша ең беделді сыйлық болып табылады. Нобель сыйлығымен марапаттау салтанаттарында берілетін басқа сыйлықтардан ерекшелігі, бұл сыйлыққа қаржы Альфред Нобельдің мұрасынан бөлінбейді, оның өсиетнамасында экономика аталған жоқ. Сондықтан, бұл сыйлықты “шынайы нобельдік” деп санау дискуссиялық сұрақ болып табылады. Бұл сыйлық 1969 жылы Швед Банкімен оның 300-жылдығына орай қабылданды. Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты 12 қазанда жарияланады; барлық сыйлықты беру салтанаты [[Стокгольм]]де жыл сайын 10 желтоқсанда өтеді.

==Сыйлыққа сынау==

Іс жүзіндегі өсиетнамаға сәйкессіздік
<br />
Нобель өсиетнамасы бойынша сыйлық берілетін жылы болған жаңалықтар, жетістіктер үшін сыйлық берілуі керек болған. Бұл іс жүзінде сақталмайды.

=== Табиғи-ғылымдық сыйлықтар ===

Көптеген ғалымдар олардың жаңалықтары мен ашылымдарына сыйлық берілу үшін “ уақыт сынағынан” өткенше, қайтыс болды. Сонымен қатар сыйлықтардың бір ғылыми мектептердің өкілдеріне берілетіні байқалды.

=== Қоғамдық сыйлықтар ===
XX ғасырдың басынан-ақ сыйлық лауреаттарының ресми сынақтарға сәйкестігі жөнінде сұрақ қарастырылды. Жекелеп алғанда, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаттарының арасында бүкіләлемге танымал авторлармен қатар танымалдықты олардың қоғамдық және саяси іс-әрекеттерінің арқасында алған жазушылар да кездеседі.
Әлемнің нобель сыйлығында да осындай жағдай бар, кейбір тұлғаларға (атап айтқанда [[Кофи Аннан]], [[Ясир Арафат]]) берілуі халықтың түсініспеушілігін тудырды. Әдебиет бойынша номинациялар да сондай бір құпиялықпен қапталған, өйткені номинаттардың өздері қандай өзгеріс жасағандарын білмейді. Осылайша әлемдік МАҚ [[Ресей]]ден Константин Кедров және Белла Ахмадуллина ақындарының номинациясы туралы ақпаратты жіберіп алды, бірақ ешкім ақындардың өздерінен номинацияға рұқсаттарын сұраған жоқ.
== Тағы қараңыз ==
* [[Нобель комитеті]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылымтану]]
[[Санат:Сыйлықтар]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Саясаттану]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Нобель сыйлығы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Nurkhan: /* Нобель сыйлықтары */