Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:25:27Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:23:39Z

Жаңа бет

[[Сурет:Synthesis Orsellinic acid A.svg|thumb|Alt=A.|Негіздер]]
'''Негіздер'''– ерітінділерінде бір немесе бірнеше [[гидроксид]] иондарын түзіп, диссоциацияланатын күрделі заттар. Егер элемент бірнеше [[гидроксид]] түзетін болса, оның тотығу дәрежесі рим цифрымен көрсетіледі. Мысалы, Cu(OH)2 – мыс (ІІ) гидроксиді, CuOH – мыс (І) гидроксиді. Негіздердің көпшілігі суда ерімейді немесе аз ериді. Суда жақсы еритін Негіздерді сілтілер деп атайды. Оларға LіOH, NaOH, KOH, RbOH, CsOH, Sr(OH)2, Ca(OH)2, Ba(OH)2, NH4OH (NH3*H2O аммиак суы) жатады. Сілтілердің судағы ерітінділері теріні, матаны, т.б. күйдіреді. Осыған байланысты кейде оларды күйдіргіш калий, күйдіргіш натр, т.б. деп те атайды. Құрамында екі не үш гидроксид тобы бар Негіздер ерітіндіде сатыланып диссоциацияланады. Мысалы, Ca(OH)2*Ca(OH)++OH (бірінші саты), Ca(OH)+Ca2++OH– (екінші саты). Сонымен қатар бір мезгілде қышқылдық және негіздік типпен [[диссоциация]]лана алатын Негіздер (гидроксидтер) де болады. Негіздердің маңызды химиялық қасиеттері олардың қышқылдармен, қышқылдық және [[амфотер]]лік оксидтермен немесе гидроксидтермен тұз түзе әрекеттесуі. Сілтілік металдар [[гидроксид]]тері қыздыруға төзімді. Суда жақсы еритін Негіздерді негіздік оксидтерін сумен тікелей әрекеттестіру арқылы алады. Мысалы, CaO+HА2O*Ca(OH)2. Суда аз еритін немесе ерімейтін Негіздерді сәйкес элементтің тұзына ерімтал гидроксидтермен әсер ету арқылы жанама жолмен алады. Мысалы, FeCl3+ +3NaOHFe(OH)3+ 3NaCl.
<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>
== Негіздердің алынуы ==
1. Белсенді металдардың [[су]]мен [[әрекет]]тесуі нәтижесінде:

::2Li+2HOH=2LiOH+H2↑
::Sr+2HOH=Sr(OH)2+H2↑

2. Белсенді металдардың [[оксид]]терінің сумен әрекеттесуі [[нәтиже]]сінде:

::К2O+Н2O=2КOН

3. Ерімейтін және екідайлы негіздерді олардың ерімтал [[тұздар]]ына сілті ерітіндісімен [[әсер]] ету арқылы алуға болады:

::ZnSO4+2NaOH=Zn(OH)2↓+Na2SO4
::Pb(NO3)2+2KOH=Pb(OH)2↓+2KNO3

4. [[Өндіріс]]те ерімтал негіздерді олардың тұздарының ерітінділерін [[электролиз]]деу арқылы алады. Олай болса, негіздерге мынадай [[анықтама]] беруге болады:

'''Негіздер дегеніміз [[молекула]] құрамында металл [[атомдар]]ымен [[байланыс]]қан бір немесе бірнеше [[гидроксотоп]] (ОН) бар күрделі қосылыстар.'''

''Гидроксотоп бір валентті'' болғандықтан негіз [[құрам]]ындағы металдың валенттілігі қанша болса гидроксотоптың саны да сонша болады.

== Негіздердің аталуы ==
Негіздердің аталуы: Металл аталып оның валенттілігі жақша ішінде көрсетіліп [[Гидроксидтер|гидроксиді]] деген сөз косылады:

NaOH—натрий гидроксиді, Са(ОН)2—кальций гидроксиді
халықаралық [[номенклатура]] бойынша гидроксотоптардың сандары аталып айтылады.
Аl(ОН)3 —алюминий үшгидроксиді
Ғе(ОН)2—темірдің дигидроксиді,
Ғе(ОН)3—темірдің үшгидроксиді

Кейбір негіздер үшін бұрыннан пайдаланып келген атаулары да бар, олар ерекше [[қасиет]]теріне, белгілеріне қарай қойылған.

NaOH—күйдіргіш натр; Са(ОН)2—сөндірілген әк.

== Негіздердің жіктелуі ==
[[Қышқылдар]]дың негізділігі түсінігіне негіздердің қышқылдылығы сәйкес келеді, ол [[гидроксотоп]]тардың санымен анықталады, [[химиялық реакциялар]]да олар қышқыл қалдығына алмасады. Негіздердің калдықтарының [[валенттілік]]тері қышқыл қалдықтарына алмасқан [[гидроксил]] топтарының санымен анықталады.

Химиялық формулалардың [[молекула]]дағы атомдардың байланысу реті мен элементтердің валенттіліктерін көрсететін түрі — құрылымдық [[формула]] деп аталады. Мұндай формулалардағы әрбір [[сызықша]] бір валенттілікке сәйкес келеді.

== Физикалық қасиеттері ==
Негіздердің [[су]]дағы ерітінділері [[қол]]ға сабындалып тұрады; [[мата]]ны, [[тері]]ні, [[қағаз]]ды күйдіреді, сондықтан куйдіргіш сілтілер (КОН, NaOH) деп аталады. Олармен [[жұмыс]] істегенде аса [[абай]] болу керек. Негіздерді еріткенде әдетте кәрлен [[ыдыс]]тар колданылады, онын, себебі шыны ыдыстар сілтілермен әрекеттескенде тез бүлінеді.

Қышқылдар сияқты барлығына ортақ [[анықтағыштар]]ы (индикатор) бар, себебі олардың барлығына ортақ гидроксотоптары бар. Негіздерді анықтауға [[фенолфталеин]] деп аталатын анықтауыш қолданылады.

== Негіздердің химиялық қасиеттері ==
Барлық негіздерге ортақ [[қасиет]] - олардың [[қышқылдар]]мен әрекеттесіп, [[тұз]] және су түзуі.

=== Негіздердің қышқылдармен әрекеттесуі ===
Негіздердің қышқылдармен [[әрекет]]тесуін мына тәжірибеден көруге болады. [[Стакан]]ға шамалап калий гидроксидін құйып алып, оған 1-2 тамшы фенолфталеин ерітіндісін тамызсақ ол [[таңқурай]] түсіне боялады. Енді осы стаканға жайлап шыны [[таяқша]]мен араластыра отырып күкірт қышқылының ерітіндісін тамызсақ, ерітіндінің түсі біртіндеп жойылады. Себебі мына [[реакция]] жүреді:

::2КОН + H2SO4 = K2SO,4 + Н2О

Суда ерімейтін негіздер де [[қышкылдар]]мен әрекеттеседі.
::Ғе(ОН)3+ЗНСl=ҒеСl3+ЗН2O

Осы [[реакция]]ның жүргенін бастапқы қызыл-коңыр түстің біртіндеп сарғыш тартқанынан және тұнбаның еруінен білуге болады. Бұдан мынадай [[тұжырым]]ға келеміз:
::'''негіз + қышқыл = тұз + су'''

=== Сілтілердің қышқылдық оксидтермен әрекеттесуі ===
[[Сынауық]]қа жаңадан әзірленген әк суынан аздап құйып алып, оған [[шын]]ы түтікпен үрлесек, біраздан кейін [[лай]] [[пайда]] болады, себебі біз [[тыныс]] алғанда бөлінген [[көмірқышқыл]] газы реакцияға түседі:

::Ca(OH)2+CO2=CaCO3↓+H2O

::'''сілті + қышқылдық оксид = тұз + су'''

[[Су]]да ерімтал негіздердің (сілтілер) ерекше [[қасиет]]тері - ерімтал тұздармен [[әрекет]]тесе алуы.

=== Сілтілердің суда ерімтал тұздармен әрекеттесуі ===
Бұл [[реакция]] жүру үшін [[нәтиже]]сінде бір [[зат]] тұнбаға түсуі керек.

::3NaOH+FeCl3=Fe(OH)3↓+3NaCl
::Ba(ОH)2+Na2SО4=BaSО 4↓+2NaOH

Сонда мынадай [[қорытынды]] жасауға болады:

::'''ерімтал жаңа сілті + тұз = тұз + негіз'''

=== Суда ерімейтін негіздердің термиялық ыдырауы олардың ерекше қасиеттері болып табылады ===

::Cu(ОH)2→СuО+H2О—Q

=== Екідайлы негіздердің қасиеттері ===
Олар қышқылдармен әрекеттескенде тұз және су түзеді, негіздік қасиет көрсетеді.

::Zn(ОH)2+H2SО4=ZnSО4+2H20

Ал [[сілті]]лермен әрекеттескенде [[Қышқылдар|қышқылдың]] [[қасиет]] көрсетеді. Ендеше негіздің [[формула]]сын қышқыл ретінде жазып аламыз:

::Zn(OH)2→H2ZnO2
::H2ZnO2+2NaOH=Na2ZnO2+2H2O

::'''су + тұз сілті + екідайлы гидроксид+ қышқыл→тұз + су'''<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

← Ескі түзетулер	18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Негіздер - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық