https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2026-04-18T21:26:45Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96&diff=96505&oldid=prev 2025-04-25T19:38:02Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96&diff=96504&oldid=prev 2017-03-24T11:57:43Z

<p>-<a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Тарих (мұндай бет жоқ)">Санат:Тарих</a>; -<a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Тайпалық одақтар (мұндай бет жоқ)">Санат:Тайпалық одақтар</a>; +<a href="/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80" title="Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер">Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер</a>; +<a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Азияның бұрынғы елдері (мұндай бет жоқ)">Санат:Азияның бұрынғы елдері</a> (<a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%9F:HOTCAT&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="УП:HOTCAT (мұндай бет жоқ)">HotCat</a> құрал...</p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb| alt=A.| ''Наймандардың XIII ғасырда орналасқан жері''.]]<br /> '''Найман мемлекеті''' Найман ұлысы, Найман хандығы, 11 – 13 ғасырларда [[Қазақстан]]ның шығысында өмір сүрген. Негізгі аумағы [[Ертіс]]тен [[Орхон]]ға дейінгі [[Алтай]] мен [[Хинган]] таулы өлкесін қамтыды. &lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 6 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Найман мемлекетінің пайда болуы==<br /> Батысында Ертіс өзеніІ бойындағы қаңлылар, солтүстігінде қырғыздар, шығысында Орхон, Селенга бойын алып жатқан [[керей]], [[меркіттер]]мен және оңт-нде [[Ұйғыр]], [[Ся]] жұртымен іргелес тұрды. Жазба деректер бойынша алғашқы билеушілері 1143 жылдан бастап белгілі. Найман мемлекеті 12 ғасырдың аяғында билік еткен [[Инаныш Білге Бұқа]] хан тұсында нығайды. [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолында орналасқан]]. Найман мемлекетінің<br /> &lt;ref&gt;Маргулан А., [[Найман]] // Казахи, Л., 1930&lt;/ref&gt; көрші елдермен саяси, сауда байланыстары жақсарды. [[Рашид әд-Дин]] “Наймандардың хандары қадірлі, қуатты, олардың халқының саны көп, әскері де қуатты болды” деп жазды. Найман мемлекетінің хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Белгілі тайпа билеушілері, батыр, қолбасшылары хан кеңесінің құрамына кірді. Хан ұлыс жасағының бас қолбасшысы болды. Ұлыста іс қағаздары жүргізіліп, хан жарлықтары хатқа түсіріліп, оған ханның төрт бұрышты алтын мөрі (таңба) басылған. 12 ғасырдың аяғынан бастап Найман мемлекетінің хандары “[[Бұйрық]]”, “[[Күшлік]]” деп аталды.[[Инаныш Білге]] өлген соң, оның екі ұлы [[Таян хан]] мен [[Бұйрық хан]] таққа таласып, Найман мемлекетін екіге бөлді. Екі иелікке бөлінген ұлыстың әрқайсысы өз алдына дербес әрекет етіп, өзара қырқысты. Бұл ішкі саяси дағдарыс [[Шыңғыс хан]] әскери күшінің артуымен тұстас келді. Шыңғыс хан және керейлер ханы [[Тоғрыл]](Уаң хан) бастаған қол 1199 жылы Бұйрық ханның, 1204 жылы Таян ханның ұлысын басып алды. Олардың [[Жамұқа]] бастаған тайпалар одағының күшімен бірігіп, моңғолдарға қарсы тұрмақ болған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Жетісу жеріне келіп, Найман мемлекетін саяси-әлеум. жағынан қайта күшейтуге тырысқан Таян ханның ұлы [[Күшлік]] ханды Шыңғыс ханның Жебе бастаған қолы өлтірді.<br /> <br /> ==Найман мемлекетінің ыдырауы==<br /> [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb| left| alt=A.| ''[[Наймандар Монғол империясы құрамында]]''.]]<br /> Осылайша Найман мемлекетітолығымен күйреп, тарих тұғырынан тайды. Найман мемлекеті жұртының бір бөлігі моңғолдарға бағынышты болып, ата мекенінде қалып қойса ([[Ертіс]], [[Зайсан]], [[Марқакөл]])&lt;ref&gt;Әбілғазы Баһадүр, Түрік шежіресі, А., 1992&lt;/ref&gt;, қалғандары оңт. батысқа ([[Жетісу]],[[Сарыарқа]], Сыр бойына) қарай ойысты. Олар осы аймақтағы ұлыстар мен халықтардың құрамына енді (''қ. Наймандар''). Найман мемлекетінің тұрғындары негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Кейбір деректерде наймандардың Орхон, Ертіс өзенінің бойында арпа-бидай егіп келгені туралы мәлімет кездеседі. Найман мемлекеті [[Орта Азия]]<br /> &lt;ref&gt;Қинаятұлы З., Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түрік тайпалары: 9 – 12 ғасырлар, А., 2001.&lt;/ref&gt; шығысындағы көшпелілердің ең өркениеттісі болды. Орхоннан Алтай, Іле, Жетісу, Ұлытауға<br /> &lt;ref&gt;Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, 2, М., 1952&lt;/ref&gt; дейінгі кең өлкеде Ақбалық, Шамбалық, [[Қаялық]](Қойлық), [[Бесбалық]]&lt;ref&gt;Бейсенбайұлы Ж., [[Қазақ шежіресі]], А., 1994&lt;/ref&gt;, Найман [[Сум]] қатарлы қалалар салды. “Тамғалы тас” ескерткіші олардың жазу мәдениеті болғандығын дәлелдейді. Олар ежелгі ұйғыр жазуын қолданған.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]<br /> [[Санат:Азияның бұрынғы елдері]]</div>

Нұрлан Рахымжанов