Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:59:12Z

1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN using AWB

2014-06-10T12:53:45Z

clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN using AWB

Жаңа бет

[[File:Veselovski-1898-Yakub-Bek.jpg|thumb|Alt=A.|Мұхаммед Якуб-бек, Жақыпбек]]
'''Якуб-Бек''', Мұхаммед Якуб-бек, Жақыпбек ({{lang-uz|Muhammad Yoqubbek Badavlat}}; {{lang-ug|Яқуб-Бәг Бәдөләт Хан}}, 1820 жылы [[Піскенд]], [[Қоқан хандығы]] – 1877 жылы, [[Қашқар]] қаласы) – [[Цинь империясы]]на қарсы [[мұсылман]]дар көтерілісінің басшысы, “[[Жетішар]]” мемлекетінің билеушісі. 1865 жылы оны [[Қоқан хандығы]]ның билеушілері [[Шығыс Түркістан]]дағы маньчжур - қытай үстемдігіне қарсы көтерілісшілердің басшысы Бұзырық қожаға әскери кеңесші етіп жіберген. 1867 жылға қарай [[Шығыс Түркістан]]дағы ұйғыр сұлтандықтары Бұзырық қожаның басшылығымен біртұтас [[мұсылман]] мемлекеті – “[[Жетішарға]]” бірікті. Сол жылы Якуб-Бек Қашқарда өкімет билігін басып алып, [[Шығыс Түркістан]]ның басқа қалаларын да өзіне бағындыра бастады. 1870 – 71 жылы “[[Жетішар]]” мемлекетінің құрамына алдымен орталық Үрімші қаласы болған, [[Дүнген хандығы]] енді. 1872 жылдың қарсаңында “[[Жетішар]]” мемлекетінің құрамына [[Құмкөл]] мен [[Баркөл]], [[Іле]] аймағынан басқа бүкіл [[Шығыс Түркістан]] аумағы қосылды. [[Шығыс Түркістан]]ға орнығып алғаннан кейін Якуб-Бек [[Үндістан]]дағы ағылшын өкімет орындарымен тығыз байланыс орнатып, [[Цинь]] үкіметі мен [[Ресей]]ге қарсы тұруға тырысты. [[Ағылшын]]дар үшін [[Қашқария]] “[[Бұхара]] мен [[Құлжа]] рыноктарының қақпасы” болып саналды, сондықтан олар осы сәтті пайдаланып қалуға тырысты. 1868 жылы [[орыс]]тардың [[Бұхара]]ға әскери жорығы кезінде Якуб-Бек қырғыздарды өз билігіне бағындыру әрекеттерін жасады. 1869 жылы [[ағылшын]] үкіметі [[Ресей]]ге [[Қытай]]дан тәуелсіз Якуб-Бек [[мемлекет]]ін тануды ұсынды. Бірақ өзінің қол астына енді ғана бағынған [[қырғыз]]дар мен [[қазақ]]тардың көтерілісшілерге қосылып кету қаупінен сескенген [[Ресей]] үкіметі бұл ұсынысты қабылдаған жоқ. Якуб-Бек “[[Жетішар]]” мемлекетіне төнетін қауіптің ең бастысы [[Цинь империясы]] тарапынан болатынын жақсы түсінді. Экономика жағынан артта қалған, әрі шет мемлекеттер тарапынан мойындалып үлгермеген “[[Жетішар]]” мемлекетінің [[Цинь империясы]]мен әскери қақтығысқа түсуі қауіпті еді. Сондықтан Якуб-Бек өзінің әскери күш - қуатын арттыруға тырысты және екінші жағынан [[Цинь империясы]]мен тіл табысудың жолдарын қарастырды. 1874 – 75 жылдары Якуб-Бек [[Пекин]]ге өзінің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі [[Ишан ханды]] елшілікке жіберді. Бұл кезеңде [[Цинь]] өкіметі өте әлсіз еді. Сондықтан ол елшілерді қа-былдау арқылы уақыт ұтуға тырысты. [[Қытай]]лар мен түбі бір болатын соғысқа дайындалу үшін Якуб-Бек те өз кезегінде [[Үндістан]]дағы [[ағылшын]] өкіметінен және [[түрік]] [[сұлтан]]ынан көмек алуға тырысты. 1873 жылы ол [[Стамбұл]]дағы [[ағылшын]] елшісі [[Г.Эллиот]]қа өзінің [[Түркия]]дағы өкілі [[Сайид Якубхан]] арқылы әскерін ең жаңа қару-жарақпен қаруландыруды, жаяу әскер санын 60 мыңға, атты әскерді 20 мыңға дейін жеткізуді көздейтінін хабарлады. [[Ағылшын]] өкілдері [[Сайид Якубхан]]ға “[[Жетішар]]” билеушісіне [[Англия]]дан қару сатып алу мен әскери өнерді үйрету үшін нұсқаушылар жалдау үшін 800 мың [[фунт]] [[стерлинг]] көлемінде қарыз беретіндіктерін мәлімдеді. [[Ресей]] өкіметі алғашында [[Шыңжаң]]дағы оқиғаларға араласпай, бейтараптық [[саясат]] ұстауды мақұл көрді. Бірақ [[ағылшын]] өкіметінің “[[Жетішар]]мен” тығыз байланыс орнатуынан қатты қауіптенген [[Ресей]] жан - тәнімен [[Қытай]]ға көмектесуге кірісті. Якуб-Бек [[Цинь]] үкіметі бейбіт келіссөздер жүргізу арқылы “[[Жетішар]]” мемлекетінің тәуелсіздігін соғыссыз-ақ мойындайды деп үміттенді. Бірақ [[Цинь]] үкіметі өзінің онсыз да қаржылық тапшылығы жағдайында ауыр соғысқа бара қоймайды деген қате түсінік, ұзақ уақыт бойы әскери қақтығыстардан қашқақтау өз кезегінде стратегиялық қателіктерге әкеп соқтырды. [[Орыс]] әскерлерінің [[Іле]]ні басып алуы нәтижесінде Якуб-Бектің бүкіл [[Шыңжаң]]ды біріктірген күшті [[мұсылман]] мемлекетін құру жоспары іске аспай қалды. [[Англия]]ның [[Шыңжаң]]ға бекіну арманын да [[орыс]]тар жүзеге асыртпады. [[Ресей]] өзіне жақында ғана бағынған [[Орталық Азия]] елдерінің тыныштығын сақтап қалуға тырысты. Бұған қоса [[Ресей]]ге бағынбай шетелге кеткен ұлт қайраткерлерінің кейбіреулері Якуб-Бектің төңірегінде жүргенін қаламады (қала [[Сыздық]]). [[Орыстар]]дың осы саясаты [[Қытай]] қолбасшысы [[Цзо Цзунь Тан]]ның [[Шыңжаң]]ды [[Цинь]] билігіне қайтару жорығының тезірек жүзеге асып, жеңіске жетуіне жеңілдік туғызып берді. 1877 жылы 30 мамырда Якуб-Бек Курле деген жерде жаулары [[у]] беріп, кенеттен қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейінгі мемлекетінің ішкі жағдайының әлсіздігін пайдаланған циндік [[Қытай]] 1878 жылы “[[Жетішар]]” мемлекетін жойды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>
==Сілтемелер==
* [[Қытай]]
* [[Англия]]
* [[Шығыс Түркістан]]
== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:1820 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:59, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Мұхаммед Якуб-бек - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN using AWB