Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:37:59Z

1 түзету

Sibom: /* top */clean up, replaced: Москва → Мәскеу using AWB

2016-07-30T18:11:45Z

‎top: clean up, replaced: Москва → Мәскеу using AWB

Жаңа бет

{{Infobox Biography
|subject_name = Мұхаметжан Тынышбайұлы
| image_name = Tynyshpayev M.jpg
| image_size =
| image_caption = Мұхаметжан Тынышбайұлы
| date_of_birth = [[1879]] 5-ші мамыр
| place_of_birth = Жетісу, Лепсі
| date_of_death = [[1937]] 21-ші қараша
| place_of_death = [[Ташкент]]
| occupation =
| spouse =
}}

'''Мұхаметжан Тынышбайұлы''' ([[1879]]-[[1937]]) — қазақтың көрнекті саяси және қоғам қайраткері, алаш қозғалысының негізін салушылардың бірі, [[Алаш Орда]] үкіметінің мүшесі және оның төрағасының орынбасары, тарихшы-ғалым, қазақтан шыққан тұңғыш теміржол қатынастарының инженері.

[[1879]] жылы [[12 мамыр]]да бұрынғы [[Жетісу облысы]], [[Лепсі уезі]], [[Мақаншы-Садыр болысы]]нда (қазіргі [[Қабанбай ауданы]]) дүниеге келген.

1889-1900 жылдары Верный ерлер гимназиясында оқып, оны үздік бітіріп шығады. Верный гимназиясын алтын медальмен тәмамдады. Жыл сайын кластан класқа І-ші дәрежелі марапатпен көшіп, үздік үлгірім, өнегелі тәртібімен ұстаздарының ықыласына бөленеді. Гимназияны бітіргенде педагогикалық кеңестің шешімімен ол ғылымда, әсіресе, математикада үздік жетістікке жеткені үшін Алтын медальмен марапатталады.

Жиырма жасар Мұхаметжанның Жетісу әскери губернаторының кеңсесіне тілмаш болып орналасуына жол ашады. Бірақ оқуға ынталы жас жоғары білім алуға ұмтылып, император Александр І атындағы Петербург теміржол транспорты институтына түсуге тілек білдіреді. Бұл жолы да тағдыр оған күле қарайды. Өзінің мұғалімі, гимназия директоры М.В.Вахрушевтің көмегімен қазынадан 360 сом жылдық стипендия алып, Петербургке аттанады.

1900-1906 жылдары [[Санкт-Петербург]]тегі І Александр атындағы жол қатынасы инженерлерін даярлайтын институтта оқып, мұнда да ол ерен қабілетімен ұстаздарын таңқалдырып, институтты үздік бағамен бітіреді.

Институттың соңғы курсында жүргенде [[1905]] жылғы төңкеріске қатысады. Сол жылы өткен автономистерінің съезіне қатысып, онда «Қазақтар және қоғамдық қозғалыс» деген тақырыпта баяндама жасайды, өз халқының мұңын жеткізіп, Министрлер комитеті атына өтініш жолдайды. Онда қазақтарды басқарудың басты принциптерінің қазақтардың мүддесімен сай келмейтіндігін ғылыми тұрғыдан негіздеуге күш салады және басқарудың әскери жүйесінен азаматтық жүйеге көшуді талап етеді. Жас саясатшының бұл талабының атақты «Қарқаралы петициясы» талабымен үндесіп жатуы — халқым деген қазақ азаматтарының әр жерде жүріп, бір мақсатқа қызмет еткенін айқын көрсетеді.

[[1905]] жылдың аяғында [[Орал]]да өткен Қазақстанның бес облысының делегаттар съезінің жұмысына қатысады. Осы съезде болашақ [[Алаш партиясы|"Алаш" партиясының]] сұлбасын құруға ниет жасалған болатын.

Институт қабырғасында оқып жүрген кезде-ақ ол туған халқының, мұңын мұңдап, жоғын жоқтап баспасөзде уытты мақалалар жариялайды және әр түрлі жиындарда сөз сөйлейді.
Осындай бір жиында 1905 жылы 19 қарашада өткен автономшылар одағының 1 съезінде ол баяндама жасайды. Онда ол былай өткір сөйлепті: ''Қазақтардың жер мәселесі — сөзсіз аса маңызды… Үкіметтің нені көздеп отырғаны түсінікті: біріншіден, … қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және бүкіл өлкені орыстандыру; екіншіден, қазақтарды … қауқарсыз тобырға айналдыру; үшіншіден, …ежелгі атақонысынан айыру… қандай қанқұйлы, зымиян мақсат?!''
Жалпы М.Тынышбаев 1905-1907 жылдары Ресей империясының қоғамдық саяси өміріне белсене араласа бастайды. 1907 жылы Ресей ІІ-ші [[Мемлекеттік Дума]]сына [[Жетісу облысы]]нан депутат болып сайланады. Қазақ депутаттарының Дума трибунасынан Столыпиннің аграрлық саясатын сынаған үндері естіледі, әсіресе Бақытжан Қаратаевтың жасаған баяндамасы үлкен шу тудырды. Мұның аяғы 1907 жылдың 3 маусымдағы заң бойынша «еркіндікшіл» Дума таратылып, қазақтардың [[Мемлекеттік Дума]]ға өз өкілдерін сайлау құқығынан айырылуымен тынады.

ЖОО бітірген соң [[Орта Азия]] өңірі мен Жетісу теміржол құрылысында инженер болып қызмет істейді.
[[1916]] жылғы көтеріліс туралы Түркістан генерал-губернаторына берген түсініктеме нұсқасында оны кеңінен толғап, отаршылдық зорлық-зомбылық қимыл-әрекеттеріне қысқаша шолу жасауы — тобықтай түйіндеп айтылған зор ғылыми еңбек болып табылады. Ақпан төңкерісіне дейін Мұхаметжан өзінің темір жол инженері мамандығы бойынша Орта Азияда, Жетісу облысында біраз жыл қызмет етеді.

[[1917]] жылғы [[Ақпан төңкерісі]]нен өзге [[қазақ зиялылары]] сияқты ол да үлкен үміт күткен еді. Сондықтан да ол бұл кезде бел шеше қызмет етіп, қоғамдық-саяси қайраткер ретінде тез танылады. Сол жылы көктемде [[Уақытша үкімет]]тің [[Түркістан комитеті]]нің мүшесі, сонымен қатар осы үкіметтің [[Жетісу облысы]]ндағы комиссары болып тағайындалады.

[[1917]] жылы қазан айында Том қаласында өткен Жалпы Сібірлік съезге өзге алаш қайраткерлерімен бірге қатысып, Сібір кеңесінің құрамына енгізіледі.
Сол жылғы желтоқсанда өткен Жалпықазақтық съезде Алашорда үкіметінің мүшелігіне сайланып, кейін Алашорда үкіметінің төрағасының орынбасары ретінде көптеген заң актілеріне қол қояды.

Алаштың арысы [[Әлихан Бөкейханов]]тың төңірегіне топтасқан ұлттық-демократиялық интеллигенция өкілдерімен бірге М. Тынышбаев та жалпыұлттық «Алаш» партиясын құруға тікелей араласады.

[[1911]]-[[1918]] жылдары темір жолдың Урсатьев-Әндіжан бөлімшесінде бастық, бас инженер болып қызмет атқарды. Одан кейін [[Жетісу]] темір жол бөлімшесінің Арыс-Әулиеата құрылысын басқарды.

[[1917]] жылы шілдеде өткен Жалпы қазақтық съезде Жетісу облысынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылады.

[[1917]] жылғы желтоқсан айында жарияланған [[Алаш автономиясы үкіметі]]нің он бес мүшесінің бірі болады, «Алаш автономиясы аумағындағы уақытша жер пайдалану туралы Ереженің» жобасын қабылдауға қатысады.

[[1918]] жылы бүкілтүркістандық ІV-ші мұсылмандар съезіне қатысып, онда жарияланған Түркістан («Қоқан») автономиясының премьер-министрі болып сайланады.

[[1919]] жылы Бүкілодақтық Атқару комитеті бұрынғы алашордалықтарға кешірім жариялағаннан кейін, ол Түркістан өлкесінің Семей халық ағарту комиссариатында жауапты қызметтер атқарады.

[[Түркістан автономиясы]]н Кеңес өкіметі күшпен талқандағаннан кейін М. Тынышбаев Алашорда қайраткерлерімен бірге сол кезде бірінен соң бірі құрылып жатқан көптеген әр түрлі үкіметтермен (Уақытша Сібір үкіметі, Уфа директориясы, Колчак үкіметтері сияқты) келіссөздер жүргізіп, хат-хабар жазысады, азамат соғысы жылдарында қызылдарға қарсы күреседі. Бірақ одан күткендей нәтиже болмайтынын көргеннен соң 1920 жылдан бастап, Кеңес өкіметінің жағына шығып, «буржуазиялық маман» ретінде [[Ташкент]]те, [[Қызылорда]]да, [[Алматы]]да әр деңгейдегі шаруашылық мекемелерінде еңбек етеді.

[[1924]] жылдан бастап қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУде оқытушы болды.

[[1925]]-[[1926]] жылдары жаңа астана Қызылорда қаласын көріктендіру жүйесінің бас инженері болып тұрғанда қаланы сумен қамтамасыз ету жолын және көптеген жаңа объектілер салу туралы ұсынады.

[[1926]] жылдан бастап [[Тұрар Рысқұлов]]тың қолдауымен [[Түркістан-Сібір жолы]]н салуға қатысады.

[[1926]] жылы [[Рысқұлұлы, Тұрар|Тұрар Рысқұловтың]] ұсынуымен Түркісіб темір жол жобасы мен құрылысына қатысты. Бір жолы қолына А.П.Чулошниковтың қазақ халқы тарихына қатысты еңбегі түседі. Осы кітаптағы ұлттың намысына тиетін пікірлерге қарсы сын жазып, академик [[Бартольд Василий Владимирович|В.В.Бартольдке]] жібереді. Ғалым бұған қатты риза болып, қазақ халқының тарихын зерттеп, жазуға кеңес береді, ең болмаса болашақ зерттеушілер үшін тарихи деректер мен материалдарды жазып қалдыруға ақыл қосады. Осы жолда Мұхаметжан Тынышбайүлының 1926-[[1927]] жылдарда жазған еңбектері: "Материалы по истории киргиз-казахского народа", "Киргиз-казахи в XVII-XVIII веках", [[Ақтабан шұбырынды|"Ақтабан шұбырынды"]] және тағы басқалар.

[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндік]] зобалаңда ол [[1930]] жылы 3 тамызда тұтқындалып, бес жылға сотталып [[Воронеж]]ге бес жылға жер аударылады.

[[1933]]-[[1937]] жылдары ол айдауда жүріп Мәскеу-Донбас темір жол құрылысында жұмыс істейді.

Онда ауырып, оралғанымен [[1937]] жылы қараша айында қайта тұтқындалады да, [[1937]] жылы [[Ташкент]] түрмесінде "[[Халық жауы]]" деген желеумен атылады.

[[1959]] жылдың 29-қыркүйегінде Мұхаметжан Тынышбаев [[Қазақ КСР]]-сы [[Жоғарғы сот]]ының, және де [[1970]] жылы [[КСРО]] прокуратурасы мен Түркістан әскери округының прокурорының шешімімен ақталып шықты.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

== Сілтемелер ==
* [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/3667.html Мұхаммеджан Тынышбай. Жас Алаш газеті]

{{Алаш Орда}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:КСРО-да атылғандар]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:1879 жылы туғандар]]
[[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан теміржолшылары]]

{{Bio-stub}}
{{Stub}}

← Ескі түзетулер	19:37, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Мұхаметжан Тынышбайұлы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: /* top */clean up, replaced: Москва → Мәскеу using AWB