Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:05:02Z

1 түзету

2025-11-13T07:38:28Z

Жаңа бет

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Мүсәллә қақпасы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті =
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = Түркістанның тарихи 4 қақпасының бірі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Түркістан облысы,
| мекен жайы = Түркістан қаласы,
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты = ХV – ХІХ ғғ.
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты = 2009-2010 жж.
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Мүсәллә қақпасы''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне]] енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы|«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мəдени музей-қорығының]] құрамындағы Мүсәллә қақпасы - ХІХ ғасырда қызмет көрсеткен сәулеттік құрылыстардың бірі. [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің]] алдында 150 метр қашықтықта орналасқан.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 184 б. Алматы 2025 ж. 137 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref>.

== Кезеңі ==
ХV – ХІХғғ.

== Тарихы ==
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Ескі [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласы]] тарихи-мәдени, тарихи-деректік тұрғыдан зерттеліп, консервация, реконструкция жасалуы тиіс нысандар кешені анықталды. Солардың қатарында, «Төрт қақпалы Түркістан» деген атпен белгілі 4 қақпаның бірі Мүсәллә қақпасына 2009-2010 жылдар аралығында жүргізілген археологиялық қазба нәтижесінде табылған тарихи-мәдени ескерткішті қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. «Мүсәллә» атауы – [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі алдындағы жұма намазын оқитын алаңның атынан шыққан. Арабша – «мүсәллә» - Аллаға табыну, намаз оқу, ал «мүсаллә ал-ид» - мейрамдарда намаз оқитын жер дегенді білдіреді. Өзбекстандық ғалым Б.Д.Кочнев өзінің «Средневековые загородные культовые сооружения Средней Азии» атты монографиясын түгелдей осы Мүсәллә мешіттері мен оның түрлері «Намазгах» және «Идгахтарға» арнаған (Ташкент, 1976). Еңбекте, автор, алдымен арабтың «мусалла» деген сөзінің «табыну» (молиться) деген мағына беретінін, дегенмен, негізінен кең мағынада «табыну орны» (место молитвы) дегенді білдіретініне тоқталады. Жүздеген жылдар бойы барлық ислам елдерінде бұл атаумен мерекелік мешіттер аталып келді, алайда «мүсәллә» сөзі басқа да мағыналарға ие. «Мүсәллә» атауымен жәй мешітті де, намазхананы да, оның ішінде үйдегі намаз оқитын орынды да, мешіттің бір бөлігін де, жаназа шығаратын мешіттерді де, тіпті, табытты үстіне қоятын тасты да және құбылаға бағытталып төселген кілем-жайнамазды да атай беретін.Мерекелік мешіттер әр түрлі атаулармен аталса да ең көп қолданылатыны «мусалла әл-ид» -мереке кезінде намаз оқитын жер және «мусалла әл-идайн» - қос мереке кезінде намаз оқитын жер деген анықтаулар еді. Мұндағы мереке деп отырғаны, негізінен, оразадан кейінгі айт мейрамы мен құрбан айт мейрамдары, сонымен бірге, пайғамбардың туылған түні мәуліт те (мәулиде-н-нәби), және т.б. мұсылман мейрамдары да айтылып отыр. Жалпы мүсәлләдан басқа «намазгах», «идгах» атаулары Орта Азия, Иран, Ауғанстан және Индияда жиі қолданылады, бұл атаулар синоним сөздер болып есептеледі, яғни, мағынасы бір.
1864 ж. планда Мүсәллә қақпасы сыртынан ормен қоршалған екі мұнаралы қақпа түрінде берілген ал, 1865 ж. қаланың осы шығыс бұрышын түсірген планда бұл жерде диаметрі 15 метрлік алып мұнара бейнеленген және цитаделдің оңтүстік мұнарасы мен осы мұнара арасын қалың дуалмен өріп қосқаны көрінеді. Мұнараның диаметрін сонша үлкен еткен себебі, ол замандағы қорғаныс құралдарының ішіндегі ең алысқа ататыны «пушка» деп аталатын ұзын стволды зеңбірек болатын. Бірақ, лафеті қозғалмайтын болғандықтан, атқан кезде зеңбірек артқа қарай бірнеше метрге шегініп кететін, міне, осындай бірнеше зеңбірек қатар тұрған мұнараның диаметрі де кең болуы тиіс еді. Астыңғы іргесінің диаметрі 15 м болған мұнараның биіктігі 11 м, ал үстінгі алаңшасының диаметрі 10 м, мұнараның ішкі диаметрі 9 м болуы тиіс еді. Мұнараның тап осы бетке, ОШ-қа қаратып салынуы, қауіп тек осы жақтан туатын болған. Ташкенттен, Иқаннан, Қосқорғаннан немесе Шымкенттен шыққан Қоқан әскерлері тек осы беттен ғана таяп келе алатын, ал «пушка» алысқа ататын болғандықтан қаланың [[Тәкиә қақпасы|Тәкиә]], [[Жеті ата қақпасы|Жеті ата]] және [[Дарбаза қақпасы|Дарбаза]] сияқты қақпаларын да қорғай алатын еді. 2009 ж. жүргізілген қазба жұмыстары қақпаның шығыс мұнарасы астынан 170-220 см тереңдікте орналасқан, қалың лай қабатынан тұратын іргетас бар екендігін көрсетті. Қоқандықтар ХІХ ғ. салған қақпадан із де қалмаған, дегенмен, 160-170 см тереңдіктен қала қорған қамалы мен тұрғын үйлердің іргелері аршылды. Қақпа биіктігі - 7,5 метр, ені - 5 метр, жалпы ұзындығы - 26 метр. Қақпа мұнарасының биіктігі - 9,5 метр. Қақпа сақталмағандықтан Мүсәллә қақпасының орнына цитадель қақпасының көшірмесін тұрғызуға ҚР Мәдениет министрлігі мен «Қазқайтажаңарту» РМК мекемесінің мамандары арнайы шешім қабылдады.<ref name=":0" />

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Түркістан облысы сәулеті]]
[[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]

← Ескі түзетулер	19:05, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Мүсәллә қақпасы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету