Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:02Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:1368 жылы таратылғандар → Санат:1368 жылы жойылғандар

2017-04-03T05:05:02Z

Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:1368 жылы таратылғандар → Санат:1368 жылы жойылғандар

Жаңа бет

{{Infobox Former Country
|native_name=Их Монгол Улс
|conventional_long_name=Моңғол империясы
|common_name=Моңғол империясы
|image_map = Mongol Empire map.gif
|image_caption=Expansion of the Mongol Empire
|continent=Еуразия
|country=Моңғолия
|status=Империя
|government_type=[[Сайлаулы монархия]]
|image_flag =
|flag = Flag of the Mongols
|flag_type = Modern reconstruction of the Nine Base White Banners
|title_leader=[[Каған]]
|leader1=Шыңғыс хан
|year_leader1=1206-1227
|leader2=[[Үгедей]]
|year_leader2=1229-1241
|leader3=[[Гүюг]]
|year_leader3=1246-1248
|leader4=[[Мөңке]]
|year_leader4=1251-1259
|leader5=[[Құбылай]]
|year_leader5=1260-1294
|leader6=[[Тогоонтөмөр]]
|year_leader6=1333–1370
|legislature = [[Құрылтай]]
|national_motto =
|stat_area1_km = 24000000
|religion = [[Көк Тәңір]] ([[Шаманизм]]), [[Ислам]]
|currency =
|capital=[[Каракорум]], [[Ханбалык]],
|year_start=1206
|event_start=[[Шыңғыс хан]] unified the tribes and proclaimed the Great Mongol State
|event1=Death of [[Шыңғыс хан]]
|date_event1=1227
|event2=Pax Mongolica
|date_event2=1210-1350
|event3=Fragmentation of the empire
|date_event3=1260-1264
|year_end=1368
|event_end=Fall of [[Yuan Dynasty]], marking the empire's final dissolution
|p1 = Хамаг Монгол
|s1 = Шағатай ұлысы
|s2 = Алтын Орда
|s3 = Хулагу мемлекеті
|s4 = Юань
|s5 = Оңтүстік Юань
|today = {{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=Countries today|
{{flag|Afghanistan}}|{{flag|Armenia}}|{{flag|Azerbaijan}}|{{flag|Belarus}}|{{flag|China}}|{{flag|Georgia}}|{{flag|India}}|{{flag|Iran}}|{{flag|Iraq}}|{{flag|Kazakhstan}}|{{flag|Kyrgyzstan}}|{{flag|Laos}}|{{flag|Moldova}}|{{flag|Mongolia}}|{{flag|Myanmar}}||{{flag|North Korea}}|{{flag|Pakistan}}|{{flag|Poland}}|{{flag|Romania}}|{{flag|Russia}}|{{flag|South Korea}}|{{flag|Syria}}|{{flag|Tajikistan}}|{{flag|Turkey}}|{{flag|Turkmenistan}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Uzbekistan}}|{{flag|Vietnam}}
}}
}}
{{Қазақстан тарихы}}

[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы Шыңғыс хан суреті.]]
[[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb]]
[[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Моңғол империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]]
'''Моңғол империясы''' ({{lang-mn|Их Монгол Улс}} немесе {{lang-mn|Монголын эзэнт гүрэн}}) — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет.

== Тарихы ==
1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Моңғол тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Моңғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Моңғолдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды.

1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Моңғолдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Моңғолдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды.
Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Моңғол қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті моңғолдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды.
Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның моңғолдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі моңғол-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Моңғолияға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады.

==Отырар шайқасы==

Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде моңғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды.
Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Моңғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді.
Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен.

Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды.
Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Моңғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Моңғолдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref>
== Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі ==
Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1225 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды.
[[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]]
Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Mongol Empire}}
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:1368 жылы жойылғандар]]
[[Санат:1206 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Моңғол империясы]]
[[Санат:Моңғолия тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Тәжікстан тарихы]]
[[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]]
[[Санат:Азия тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия]]
[[Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері]]

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Моңғол империясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:1368 жылы таратылғандар → Санат:1368 жылы жойылғандар