Моңғол дәуіріндегі Қазақстан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-07-12T14:47:37Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:40Z

1 түзету

Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Оңтүстік Қазақстан облысы → Түркістан облысы using AWB

2020-06-11T12:35:29Z

‎top: clean up, replaced: Оңтүстік Қазақстан облысы → Түркістан облысы using AWB

GanS NIS: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

2016-08-09T10:56:54Z

«Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қарым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.

Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы|Моңғол Алтайының]] аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[Қыпшақтар|қыпшақтарды]] ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен|Керуленнен]] [[Батыс|батысқа]] қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты.

[[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаны]] жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария|Әмудариядан]] батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді.

[[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[Қарлұқ облысы|қарлұқ облысының]] иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе|Жебеге]] күрессіз берілді.

[[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық|Кұшлықтың]] сегіз жылдық билігі, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия|Орта Азияға]] қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді.

[[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу|Жетісудің]] жаулап алуы [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия|Орта Азияға]] жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай|Солтүстік Қытайдағы]] өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады.

[[1219 жыл|1219]] ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі [[Сырдария]] қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – [[Жетісу]] арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. [[Араб тілі|Араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: [[Отырар]], [[Сығанак]] және [[Ашнас]].

Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан|Суфи ханның]] дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 1: / Жол нөмірі 1: @@
 Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қарым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті.
-Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы]]ның аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[қыпшақтар]]ды ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен]]нен [[батыс]]қа қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты.
+Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай [[Моңғол Алтайы|Моңғол Алтайының]] аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан [[наймандар]], [[Қыпшақтар|қыпшақтарды]] ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, [[Орхон жазба ескерткіштері|Орхон]] мен [[Керулен|Керуленнен]] [[Батыс|батысқа]] қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте [[Байкөл|Байқалдан]] Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты.
-[[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа]]ны жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария]]дан батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді.
+[[1218 жыл|1218]]-[[1219 жыл|1219]] жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – [[Орта Азия]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс]], [[Күнгей Кавказ]], [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаны]] жаулап алу. [[Ертіс]], [[Арал теңізі]] және [[Әмудария|Әмудариядан]] батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді.
-[[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[қарлұқ облысы]]ның иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе]]ге күрессіз берілді.
+[[Моңғолдар]] Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. [[1210 жыл|1210]]-[[1211 жыл|1211]] жж. [[Қарлұқ облысы|қарлұқ облысының]] иленушісі [[Арыслан-хан]] Шыңғысхан билігіне ауысты. [[1217 жыл|1217]] ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы [[Баласағұн]] қаласы моңғол қолбасшысы [[Жебе|Жебеге]] күрессіз берілді.
-[[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық]]тың сегіз жылдық билігі, хорезмшах  [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы  нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия]]ға қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді.
+[[Найман]] қолбасшысы [[Кұшлық|Кұшлықтың]] сегіз жылдық билігі, хорезмшах  [[Мұхаммед|Мұхаммад]] және қарлұқ иеленушісімен соғысы  нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық [[Орта Азия|Орта Азияға]] қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді.
-[[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу]]дің жаулап алуы [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия]]ға жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай]]дағы өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады.
+[[Шығыс Түркістан]] және [[Жетісу|Жетісудің]] жаулап алуы [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] арқылы [[Орта Азия|Орта Азияға]] жолды ашты. [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах [[Мұхаммед|Мұхаммадқа]] [[Солтүстік Қытай|Солтүстік Қытайдағы]] өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. [[1218 жыл|1218]] ж. жазда шыңғысхан жіберге [[Отырар|Отырар қаласындағы]] сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах [[Ғайыр-хан]] билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы [[1219 жыл|1219]] ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – [[Ұйғырлар|ұйғыр]] мен [[қарлұқтар]] құрады.
 [[1219 жыл|1219]] ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі [[Сырдария]] қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – [[Жетісу]] арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. [[Араб тілі|Араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: [[Отырар]], [[Сығанак]] және [[Ашнас]].
-Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан]]ның дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.
+Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, [[Суфи хан|Суфи ханның]] дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды.
 [[Санат:Қазақстан тарихы]]