https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8BМинералдардың химиялық құрамы мен формуласы - Түзету тарихы2026-04-20T09:59:55ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B&diff=45265&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:29Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B&diff=45264&oldid=prevGaiJinBot: {{Суретсіз мақала}} үлгісін үстедім2011-11-27T04:58:41Z<p>{{Суретсіз мақала}} үлгісін үстедім</p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Минералдар рамына химиялы элементтердід барлығы да<br />
кіреді. Біра олардыд ішінде де минералды раушылары, ос-<br />
палары бар.<br />
Минералдардың химиялы рамын табу үшін оның ішіндегі<br />
әрбір химиялы элементтің мөлшері процент есебімен көрсетіле-<br />
ді. Химиялы лабораториялар анализ жасағанда минерал ішін-<br />
дегі элементтердің процентін айырып береді. Минерал ішіндегі<br />
элементтердің табылған проценті бойынша оның формуласын<br />
шығару керек.<br />
Минералдың формуласын шығару үшін оның элементтік (не<br />
молекулалы ) процент санын атомды (немесе молекулалы )<br />
салмакка бөлу керек. Сонан шы а н сан минерал ішіндегі атом-<br />
ның (немесе молекуланың) санын көрсетеді. Осы сан минерал<br />
ішіндегі атомдардың (немесе молекулалардыд) химиялы фор-<br />
муладағы коэффициенті болып көрсетіледі.<br />
Мысалдар келтірейік. Химиялы анализге берілген минерал-<br />
дан мынадай мәлімет алынды дейік: темір Ғе = 30,20%, мыс<br />
Cu = 34,40%, күкірт 35,87%, барлығы 100,47% (мның 100%-тен<br />
азыра арты немесе кем болуы бөгде заттың осылуынан, не<br />
шпа бөлшектердін. шып кетуінен не анализдің жетіспегендігі-<br />
нен болады). Осы проценттер санын аталған элементтердің атом<br />
салмағына белеміз. Жүздік бөлшектерін алып тастағанда (не-<br />
месе осанда) темірдің атомды салмағы 56; мыстікі 63,6; кү-<br />
кірттікі 32 болады. Демек, Ғе= Ю'~(> =0,544; Си = =0,541; OO UO,0<br />
3 5 87 S = = 1,120. Басаша айтанда, темір мен мыстың атом<br />
саны бірдей, ал күкірттікі олардың әрайсысынан екі еседей ар-<br />
ты деуге болады. Сондытан ол минералдың формуласы мына-<br />
дай: CuFeS2 , бл — белгілі халькопирит деген минерал.<br />
Б л келтірілген мысал химиялы дәл осындылар атарына<br />
жатады. Мндай осындылар — химияның заңы бойынша осыл-<br />
ған, әрайсысының тра ты мөлшерде атысы бар минералдар.<br />
Минералдардың көпшілік түрі осындай дәл химиялы осынды<br />
түріне жатады. Мнан бас а , ауыспалы рамды, аралас, атты<br />
корытпа, аморф ерітінді минералдар да көп болады.<br />
Изоморфты аралас минералдарда араласушы элементтер<br />
жаша ішіне жазылып, аралары үтірмен белінеді; олардың ішін-<br />
дегі көбісі бірінші орынға, азы соңына жазылады. Бған мысал-<br />
ға сфалерит деген мырыш сульфидын алайы (ZnS). Ken жер-<br />
лерде мның ішінде изоморфты аралас металдар болады.<br />
Мысалы: темір, кадмий, галлий, германий, индий, таллий т. б.<br />
Осындай күрделі изоморфты аралас сфалериттің формуласы<br />
былай жазылады: (Zn, Fe, Cd, Ga, Ge...)S. Б л сия ты мине-<br />
ралдарды бас а түрде осылыс ан минералдармен шатастыр-<br />
155<br />
мау үшін изоморфты аралас минералдардың заңдарын білу<br />
кажет. Тегінде изоморфты аралас минералдар беретін элемент-<br />
тердің ионды радиустары бір-біріне жаын, шамалас болу ке-<br />
рек немесе крылыс жағында баска бір састығы болу керек.<br />
Мысалы, кеп аралас минерал беретін екі валентті темір мен<br />
мырыштың ионды радиустары бірдей (0,83). Изоморфты ара-<br />
лас минералдар кейде екі-үш түрлі молекулалардан да рала-<br />
ды. Мысалы, апатит екі компоненттен ралған: ЗСа3 Р 2 0 8 • СаҒ2 .<br />
Мны ттастырып, фосфорлы ышылдың т зы түрінде жазған-<br />
да былай болады: Са5(Р04 ) 3 Ғ .<br />
Минерал ішінде тра ты берік структура ратын радикал-<br />
дарды квадрат жаша ішіне жазадьі. Мысалы, кремний мен<br />
оттектің тетраэдры силикаттар крылысында бір ттас бөлшек<br />
түрінде келеді, оны химиялы формулада [Si04] түрінде бөліп<br />
ояды.<br />
Кейде, жаттап алуға оңай болу үшін минералдар рамын<br />
жеке тотытар немесе сол сия ты жабайы молекулалар жиыны<br />
түрінде жазады. Мысалы, жоғарыда келтірілген ос тз — доло-<br />
митті алайы : CaMg[C03 ] 2 (ос тздағы металдардың арасына<br />
үтір ойылмайды, тек изоморфты аралас металдардың арасына<br />
ғана үтір ояды). Осы доломиттің формуласын толы молеку-<br />
лалар түрінде былай жазуға болады: СаО • M gO • 2С02 .<br />
Химиялы (валенттік) заң бойынша блай жазу дүрыс емес,<br />
біра кейбір минералдардың формуласын осылай жазу олайлы<br />
болады. Әсіресе өте күрделі силикаттарды кейде осылай жазған<br />
пайдалы келеді. Мысалы, белгілі а балшы каолинитті алайы :<br />
Al4[SiOio](OH)8 ; мүның орнына былай: А1203 • 2 S i 0 2 • 2 Н 2 0 деп<br />
жазған олайлы сияты.<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
[[Санат: Химия]]<br />
[[Санат: Минералдар]]<br />
<br />
{{wikify}}</div>GaiJinBot