Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:04:14Z

1 түзету

Dexbot: Removing Link GA template (handled by wikidata)

2015-03-25T10:08:51Z

Removing Link GA template (handled by wikidata)

Жаңа бет

[[Сурет:minerals.jpg|right|frame|Минерал түрлері.]]
[[Сурет:Different minerals.jpg|thumb|350 px|right|Минералдар]]
'''Минерал''' (ескі лат. mіnera – [[кентас кесегі]]) – химиялық құрамы және физикалық қасиеттері бір текті табиғи дене. Ол жер бетіндегі немесе жердің ([[ғарыш]] денелерінің) қойнауындағы физикалық - химиялық [[процес]]терге байланысты пайда болып, [[тау жыныстары]]н, [[кентас]]тар мен [[метеорит]]терді, т.б. құрайды. Минерал негізінен қатты [[дене]]лер. Олар [[кристал]]ды ([[пирит]], [[галенит]]), [[аморфты]] ([[опал]], [[лимонит]]) және [[метамикты]] (сырты [[кристалл]] тәрізді, ішкі құрылысы [[аморфты]], шыныға ұқсас) болып жіктеледі. Әр Минерал өзіне тән құрамды, [[кристал]]ды құрылымы бар табиғи қосынды. Жекелеген [[кристал]]дар, [[дән]]дер және басқа денелер Минералдық [[индивид]] деп, ал Минералдық [[индивид]]тердің бірігіп түзілгендері минералдық [[агрегат]]тар деп аталады. [[Табиғат]]та зерттелген Минерал түрлері 2,5 мыңға жуық, жыл сайын 30-ға жақын жаңа Минерал түрлері анықталады. Минералдардың көпшілігінде [[ион]]ды құрылым кездеседі ([[кристалдық химия]]). [[Ковалентті]] және [[интерметал]]дық құрылымдар аз кездеседі. Минерал құрауға [[Менделеев]] кестесіндегі [[инертті]] ([[асыл]]) [[газ]]дар мен [[уран]]нан соңғы [[элемент]]тердің бәрі қатысады. Олардың кейбіреуі Минерал құрауда басты орын алады, ал құрылымы мен қасиеттері басты [[элемент]]терге ұқсастары ([[Pd]], [[Ge]], [[Іn]], [[Cd]], [[Ga]], [[Tl]], [[Se]], [[І]], [[Br]], [[Re]], [[Rb]]) Минералдардың құрамында [[изоморфты]]қ қоспалар түрінде кездеседі. [[Изоморф]]тық қоспалар Минералдардың химиялық қасиеттерін өзгертеді. [[Табиғат]]та [[силикат]]тар (Минералдың жалпы санының 25%-ы), [[сульфид]]тер (13%), [[фосфат]]тар мен [[ванадат]]тар (18%), [[тотық]]тар мен [[гидрототық]]тар (12%), түрлі табиғи химиялық қосылыстардың (32%) Минералдары бар. [[Жер қыртысы]]ның 92%-ы [[силикат]]тардан, [[тотық]]тардан, [[гидрототық]]тардан тұрады. Химиялық құрамы жағынан Минералдар таза [[элемент]]тер және күрделі [[қосылыс]]тар болып бөлінеді. Минерал [[кристал]]дары жай [[анион]]дардан (S2–, O2–, OH–, Cl–, т.б.), [[анион]]дық [[радикал]]дардан [CO3]2–, [SіO4]4–, [PO4]3–, т.б. құралады. Минералдарды [[кристал]]ды химиялық жіктеу, [[құрылысы]]ның ерекшеліктеріне негізделген. Құрылымы бір типтес Минералдар құрамының [[изоморфизм]] [[процес]]терінен өзгеруі оларды құраушы [[атом]]дардың, [[ион]]дардың [[атом]]дық ([[ион]]дық) [[радиус]]тарына, [[кристал]]дық - химиялық сандарына, химиялық байланыс түрлеріне байланысты болады. Минерал [[морфология]]сы оның ішкі, құрылысына, пайда болу, қалыптасу жағдайларына қарай анықталады. Мысасылы, [[Қарағанды өңірі]]нің [[талшықты родус]]иті – [[сұйық]], ал [[бұршақ]] сияқты [[тығыз]], [[борпылдақ родус]]иті – [[қою]] [[коллоид]] [[ерітінді]]лерінің [[кристал]]дануынан түзілген. Жеке Минералдар сыңарларының өлшемі әр түрлі болады. [[Тарбағатай]] [[пегматит]]терінен табылған [[кварц]] [[кристал]]дарының ұзындығы 6 метр, салмағы 72 тонна, қырларының ені 1 метрге жетеді. Кейбір [[коллоидтық Минерал]]дардың көлемі бірнеше м3 болады. [[Табиғат]]тағы Минералдар сырт пішініне қарай көбіне [[дендрит]]тер, [[оолит]]тер, [[сферолит]]тер, [[секреция]]лар, [[конкреция]]лар, [[дән]], [[топырақ]] сияқты [[масса]]лар, [[сталактит]]тер, [[сталагмит]]тер түрінде кездеседі. Минералдардың физикалық қасиеттері [[кристал]]дық құрылымына және химиялық құрамына байланысты. Тығыздығына байланысты Минералдар жеңіл (2500 кг/м3 дейін), орташа (2500 – 4000 кг/м3), ауыр (4000 – 8000 кг/м3) және өте ауыр (8000 кг/м3-тен жоғары) болып жіктеледі. Мөлдірлік қасиетіне байланысты мөлдір ([[тау хрусталі]]), шала мөлдір ([[сфалерит]]), мөлдір емес ([[магнетит]]) болып ажыратылады.
Минералдар жаралу, өсу, өзгеру сатыларынан (Минералдар [[онтогения]]сы) өтеді. Минерал [[магма]]лық [[балқыма]]ларда, [[ерітінді]]лерде, [[газ]]дарда түзіледі. Белгілі [[процес]]терден кейін бірнеше Минералдың топталуы Минералдар [[парагенезис]]і деп аталады. Пайда болған Минералдар [[ассоциация]]лары [[парагенетика]]лық талдау негізінде жасалған әр түрлі физикалық - химиялық диаграммалар бойынша анықталады. Табиғи [[реакция]]ларда түзілетін Минерал өзін қоршаған ортамен, ортаның фазалық қалпымен және физикалық - химиялық параметрлермен тығыз байланысты. Бұл жағдайлар Минералдардың құрамы мен түрлі қасиеттеріне әсер етіп, оған [[типоморфты]]қ белгілер (Минералдардың [[кристаллография]]лық ерекшеліктері, [[агрегат]]тарының сипаты, жеке сыңарларының өлшемі, кейбір физикалық - химиялық қасиеттер) береді. Минералдар [[экзоген]]дік, [[эндоген]]дік, [[метаморфоген]]дік [[процес]]терде пайда болады. Минералдардың [[генезис]]ін анықтау үшін олардың түзілу [[процес]]терінің [[химизм]]ін, пайда болған ортаның [[фаза]]лық қалпын, жүйенің физикалық - химиялық параметрлерін, түзілу, өсу, даму жолдарын, оны құраған заттардың түп негізін білу керек. Бұл аталғандарды анықтаудың басты жолдары: а) геологиялық жағдайларды зерттеу; ә) [[типоморфты]]қ белгілерді анықтау; б) [[парагенетика]]ны талдау; в) [[онтогенды талдау]]; г) [[газ]] бен [[сұйық]] қосындысын зерттеу; ғ) [[табиғи реакция]]лардың [[термодинамика]]лық шамаларын есептеу; д) әр түрлі [[геотермометр]]лер мен [[газобарометр]]лер арқылы [[термодинамика]]лық параметрлерді анықтау; е) теңдеулердің физикалық - химиялық жүйесін зерттеу; ж) табиғатта түзілу жолдарын тәжірибемен қайталау; з) [[изотоп]]тық құрамын анықтау. Минералдардың өндірісте қолданылуы олардың түрлі бағалы қасиеттеріне негізделген. Өте қатты Минералдар ([[алмас]], [[корунд]], [[гранат]], т.б.) [[абразивтер реті]]нде, [[пьезоэлементтік қасиет]]і барлары [[радиоэлектроника]]да қолданылады; қатты әдемі түстілерінен зергерлік бұйымдар жасалады. Минералдардың физикалық қасиеттері олардың кендерін іздеуге, [[кентас]]тарды байытуға мүмкіншілік береді. [[Қазақстан]]да кездесетін Минералдардан [[Менделеев]] кестесіндегі элементтердің 60-тан астамы өндіріледі. [[Қазақстан]]ның әр жерінен жиналған Минералдардың таңдаулы коллекциялары [[Қазақстан]]ның геологиялық мұражайларына қойылған. [[Бандунгтег]]і ([[Индонезия]]) геологиялық мекеменің мұражайында [[Семізбұғы кені]]нің [[корунд]] Минералы сақтаулы;<ref>Қазақ энциклопедиясы, 6 том</ref><ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>
==Сілтемелер==
* [[Анион]]
* [[Радикал]]
* [[Реакция]]
== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Минералогия]]
[[Санат:Минералдар|*]]

← Ескі түзетулер	18:04, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Минерал - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Dexbot: Removing Link GA template (handled by wikidata)