https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0 2026-05-09T09:02:46Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0&diff=53417&oldid=prev 2025-04-25T18:56:12Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0&diff=53416&oldid=prev 2014-05-30T14:22:25Z

<p>clean up, replaced: 1998 ж., → 1998 жыл, using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Метатеза''' ({{lang-el|μετάθέσις}}. ''metathesіs'' – ауыстыру) – сөзде дыбыстың не буынның орын ауыстыруы. Ол тарихи метатеза (өкпе – өпке, қақпан – қапқан), [[кірме сөздер]]дегі метатеза (құтпан – құптан), [[диалект]] (жергілікті тіл ерекшеліктерінде кездесетін) метатеза (дария – дайра, қолбақ – қолғап) деп бөлінеді. Метатеза сөздердің дамуында ерекше құбылыс саналады. Оны тану үшін туыстас тілдер мен көне жазбалар тілінің деректері тіліміздің бүгінгі жай-күйімен салыстырылады, дыбыстардың орын алмасуы анықталады. &lt;br /&gt;<br /> 11 ғ-да [[Қашқари|М.Қашқари]] “[[Диуани лұғат-ат түрік]]” атты зерттеуінде түркі тайпалары тілінде ''қ'' мен ''ч''; ''ғ'' мен ''д''; ''ш'' мен ''н''; ''ғ'' мен ''м''; ''ғ'' мен ''л'' дыбыстарының түбір сөз ішінде метатезалық өзгерістерге түсетінін көрсеткен. Мысалы, қарлығаш – қарғылач, қоңсы – қошны, жаңбыр – йағмур. Түркі тілдеріндегі метатеза құбылысын [[Радлов|В.В. Радлов]] зерттеді. Ол дыбыс тіркестерінің орын алмастыру түрлерін көрсетті: <br /> # пк, бг дыбыс тіркестері кп, гб болып жұмсалады: өкпе – өпке, әпкел – әкпел; <br /> # алтай, хакас, тува, т.б. түркі тілдерінде гм дыбыс тіркесінің орнына мг, ңм, ңб тіркестері қолданылады: йағмыр – йамғыр; <br /> #лт – тл дыбыстарының алмасуы: мылтық – мытлық; <br /> # ғл – лғ дыбыс тіркесінің ауысуы: оғлан – олған; <br /> # рб (рп) дыбыс тіркесінің бр ретінде қолданыс табуы: арба-абра, топырақ-торпоқ, торбоқ.<br /> Қазақ тілінің [[орфоэпия]]сында (айтылуда) қапқан – қақпан, тепкі – текпі, түкпір – түпкір, арпалыс – алпарыс, т.б. қолданыстардың кездесуі метатеза құбылысының нәтижесі. Тарихи метатеза атаудың қалыптасу тарихын, этимологиясын айқындауға көмектеседі. Орфоэпиялық сөздіктерде лағынет-нағылет түрінде жарыса қолданылатын нұсқалар да метатеза жемісі. метатеза сөздің айтылуын жеңілдетуден туындаған құбылыс ретінде де қарастырылады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> ==Әдебиеттер==<br /> *Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, А., 1987; <br /> *Аханов К., Тіл біліміне кіріспе, А., 1993; <br /> *Мырзабеков С., Қазіргі қазақ тілі, А., 1997. <br /> ==Пайдаланылған cілтемелер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Фонетика]]<br /> <br /> [[nn:Metatese#Metatese i språk]]</div>

ArystanbekBot