https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29Меркурий (ғаламшар) - Түзету тарихы2026-04-19T03:55:53ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_(%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80)&diff=31561&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:10:41Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_(%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80)&diff=31560&oldid=prev03:34, 2017 ж. қаңтардың 15 кезіндегі Olzhas.Erevanov деген2017-01-15T03:34:48Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Infobox Planet<br />
| bgcolour = #D8BBA6<br />
| name = Меркурий<br />
| symbol = [[Сурет:mercury symbol.svg|25px|Astronomical symbol of mercury]]<br />
| image = [[Сурет:Reprocessed Mariner 10 image of Mercury.jpg|240px|Mercury]]<br />
| caption = Mariner 10 ғарыш жабдығы арқылы жасалған Болпан көрінісі<br />
| epoch = [[J2000]]<br />
| aphelion = 69,817,079 km<br />0.466 698 35 AU<br />
| perihelion = 46,001,272 km<br />0.307 499 51 AU<br />
| semimajor = [[1 E10 m|57,909,176]] [[kilometre|km]]<br />0.387 098 93 [[Astronomical unit|AU]]<br />
| orbital_circ = ~360,000,000 km<br />(2.406 AU)<br />
| eccentricity = 0.205 630 69<br />
| sidereal_period = [[1 E6 s|87.969 34]] [[day|d]]<br />(0.240 846 9 [[julian year (astronomy)|a]])<br />
| synodic_period = 115.8776 d<br />
| avg_speed = 47.36 km/s<br />
| max_speed = 58.98 km/s<br />
| min_speed = 38.86 km/s<br />
| inclination = 7.004 87[[degree (angle)|°]]<br />(3.38° to Sun’s equator)<br />
| asc_node = 48.331 67°<br />
| arg_perihelion = 29.124 78°<br />
| satellites = None<br />
| physical_characteristics = yes<br />
| equatorial_radius = 2439.7 km<br />(0.383 [[Жер (ғаламшар)]])<br />
| surface_area = [[1 E13 m²|7.5]]×10<sup>7</sup> [[square kilometre|km&sup2;]]<br />(0.147 Earths)<br />
| volume = 6.083×10<sup>10</sup> [[cubic kilometre|km&sup3;]]<br />(0.056 Earths)<br />
| mass = 3.302×10<sup>23</sup> [[kilogram|kg]]<br />(0.055 Earths)<br />
| density = 5.427 [[gram|g]]/cm&sup3;<br />
| surface_grav = 3.701 [[Acceleration|m/s&sup2;]]<br />(0.377 [[g-force|g]])<br />
| escape_velocity = 4.249 km/s<br />
| sidereal_day = 58.6462 day (58 d 15.5088 [[hour|h]])<br />
| rot_velocity = 10.892 km/h (at the equator)<br />
| axial_tilt = ~0.01° <!--- Note that this implies that the orbital pole is very nearly the same as the rotation pole ---><br />
| right_asc_north_pole = 18 h 44 min 2 s<br />(281.01°)<sup>[http://www.hnsky.org/iau-iag.htm 1]</sup><br />
| declination = 61.45°<br />
| albedo = 0.10-0.12<br />
| temperatures = yes<br />
| temp_name1 = 0°N, 0°W <!-- Vasavada et al. 1999--><br />
| min_temp_1 = 100 K<br />
| mean_temp_1 = 340 K<br />
| max_temp_1 = 700 K<br />
| temp_name2 = 85°N, 0°W<br />
| min_temp_2 = 80 K<br />
| mean_temp_2 = 200 K<br />
| max_temp_2 = 380 K<br />
| adjectives = Mercurian<br />
| atmosphere = yes<br />
| surface_pressure = trace<br />
| atmosphere_composition = 31.7% [[Potassium]]<br />24.9% [[Sodium]]<br />9.5% Atomic [[Oxygen]]<br />7.0% [[Argon]]<br />5.9% [[Helium]]<br />5.6% Molecular [[Oxygen]]<br />5.2% [[Nitrogen]]<br />3.6% [[Carbon dioxide]]<br />3.4% [[Water]]<br />3.2% [[Hydrogen]]<br />
}}<br />
'''Болпан''' немесе '''Меркурий''' немесе '''Шолпан''', '''Таңшолпан''', '''Кіші Шолпан''' — [[Күн (жұлдыз)|Күнге]] ең жақын және [[Күн жүйесі]]нің 1-ең кіші [[ғаламшар]]ы. Күнді 88 тәулік ішінде айналып шығады. Ал өз белін ұзақ уақытта айналып шығады, Шолпанның бір тәулігі Жердің 176 тәулігіне сәйкес. Шолпанды бақылау өте қиын. Бетіндегі температура күндіз +400 дәреже болса, түнде -200 градусқа барады.Яғни түн жағында қар жауады.<br />
дәрежеге төмендейді. Шолпанның үстінде бұлттар жоқ, соңдықтан ғаламшарда жуан атмосфера жоқ. Аспаны қараңғы, жұлдыздар Шолпаннан жарық көрінеді,<br />
Күн үлкен тәжі бар шар сияқты көрінеді. Меркурийдің беткі қабаты құлаған метеориттерден пайда болған кратерлермен жабылған. Шолпанды әлемде "Меркурий" деп атайды, бұл атау көне юнанның Гермес құдайының мадағына берілген. Күннен орташа қашықт. 0,387 а.б. (58 млн. км), Күнді айналу периоды 88 тәулік, өз осінен айналу периоды 58,6 тәулік, орташа диам. 4878 км, массасы 3,31023 кг; өте сирек атмосферасының құрамында Ar, Ne, He бар. М. беті сыртта. Меркурий ежелгі римдіктердің құдайы болды. Оный қанатты аяқ киімі болғандықтан тез жүретін. Планета Күннің айналасын тез айналып өтетіндіктен, осы құдайдың құрметіне оның атын берген.<br />
<br />
<br />
Меркурий күнге ең жақын планета болғандықтан оны бақылау өте қиын. Әйтсе де, соңғы радиобақылаулардың мәліметтері бойынша, Меркурийдің өте баяу айналатыны анықталды, яғни бұл планетадағы тәулік шамамен жердегі 176 тәулікке тең. Бірақ ол күнге жақын орналасқандықтан, оның орбитасы жерге қарағанда кіші. Меркурий өлшемдері жағынан да, массасы жағынан да, кішкене болғандықтан, ол өзінің айналасындағы атмосфераны тұрақты ұстай алмайды. <br />
<br />
[[Сурет:Solar system scale-2.jpg|right|250px|thumb|Күн жүйесі]]<br />
[[Сурет:Terrestrial planet size comparisons.jpg|нобай|солға|Планеталардың салыстырмалы үлкендігі: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс]]<br />
<br />
== Тағы қараңыз ==<br />
* [[Ғаламшар]]<br />
<br />
{{Күн жүйесі }}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
[[Санат:Болпан| ]]<br />
[[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]]<br />
[[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]]<br />
[[Санат:Астрономия]]</div>Olzhas.Erevanov