https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BCМақаш әкім - Түзету тарихы2026-09-25T15:18:34ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC&diff=128531&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T15:39:40Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">15:39, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC&diff=128530&oldid=prev13:52, 2025 ж. желтоқсанның 22 кезіндегі Kaiyr деген2025-12-22T13:52:29Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{merge|Мақаш Шолтырұлы Бекмұхамедов}}<br />
{{Тұлға|Есімі=Мақаш әкім|Толық есімі=Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетов|Сурет=Maqash akim.jpg|Сурет атауы=Ортада – Мақаш әкім|Туған күні=[[1830 жыл]]|Қайтыс болған күні=[[1904 жыл]]|Туған жері=[[Құрманғазы ауданы]], [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]|Қайтыс болған жері=[[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of Russia (1858–1896).svg|22px|border]] [[Ресей империясы]] (Бөкей ордасы)|Әкесі=Шолтыр Бекмұхамбетұлы|Туған кездегі есімі=Мұхамбетжан|Балалары=Әміржан, Жәмилжан, Фазыл, Шафхат|Мансабы=Қоғам қайраткері, ғалым, ағартушы, ақын}}<br />
'''Мақаш әкім''' (шын есімі – ''Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетов;'' [[1830 жыл]], [[Құрманғазы ауданы]], [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]] – [[1904 жыл]], сонда) — қазақ қоғам қайраткері, ағартушы-ғалым.<br />
<br />
== Өмірбаяны ==<br />
[[Байұлы]] тайпасы, [[Шеркеш]] руынан шыққан.<br />
<br />
Алғаш [[Жәңгір мектебі]]нде сауат ашқан соң, [[1844]]–[[1851]] жылдары [[Орынбор]]дағы Неплюев кадет корпусында оқып, кіші унтер-офицер атағын (зауряд-жүзбасы шені) алып шығады.<br />
<br />
[[1852]] жылдың басында 4 айдай [[шекара]] комиссиясында қызмет атқарады. Одан соң [[Бөкей ордасы]]н басқаратын Уақытша кеңестің [[Нарын Құмы|Нарын құмындағы]] ордасында [[тілмаш]].<br />
<br />
[[1852]]–[[1892]] жылдары [[Каспий теңізі|Каспий]] жағалауы 1-ші және 2-ші аймақтарына әкімдікке тағайындалды. Осы қызметті ұзақ жыл атқарып, ел басқарған. 1875 жылы Меккеге қажылықа 25 қазақ барған. Олар ешбір төлқұжатсыз барған. Осыны Константинопольдегі патша елшісі Орынбор генерал-губернаторына хабарлайды: Одессадан шыққан орыс кемесімен Меккеге Құдайға құлшылық жасауға ешбір төлқұжатсыз 25 адам бара жатыр дейді. Көпшілік жағдайда бұл сапарда – тәжірибесі мол, терең діни білімді адамдар жол көрсетіп отырған. Осы 25 қазақты басқарып барған Кіші жүздің 12 ата байұлы тайпасының Шеркеш руынан, оның ішінде Қойыс, одан Дербіс тармағынан болатын Мақаш (Мұхамбетжан) Бекмұхамбетов (1830–1904). <br />
<br />
Ол Атырау мен Ақ Жайықтың бойында ХІХ ғасырдың екінші жартысында Бөкей ордасында елу жылдай ел басқарған. Есаул шенінде зейнеткерлікке шыққан. Осы топта оған қоса Кіші жүздің 12 ата байұлы тайпасының жаппас руынан Мырқы қажы (Мырқы қажы Жарасбаев), Мінайдар қажы Жарасбаев, Аппаз қажы Жарасбаев, Нұрпейіс хазірет Байғараұлы, Досжан Қашақұлы (1812 жыл, 1896 жыл) қажы, Кіші жүздің 12 ата байұлы тайпасының Шеркеш руынан, оның ішінде Қойыс, одан Дербіс тармағынан болатын Нұрпейіс қажы Бисембайұлы, Дәрібай қажы, Әлиасқар қажы, Жабақай қажы, Орта жүздің тобықты руынан – Құнанбай қажы Өскенбаев, шаншар руынан – Жүсіпқожа, матай руынан – Саудабай, қаракесек – Есбалақ, Өндірбай қалпе, Атбасардан – Егізек Жылқайдар, Қоспадан – Шешек қажы, Есілден – құлан қыпшақ руынан – Шаптыбай қажы, Батырқожа молда балалары (1–2 адам), Қанатбай сопы, Ұлы жүзден – Қасымбек датқа және қырғыздан – Шәбден батыр және т. б.<br />
<br />
Осы 25 адам Меккеде қазақтың беделді-бай адамдарының қаражатымен салынған Тәкия жайді (қажылыққа барғандар түсетін арнаулы үй-жай) ашуға барған. Айшығы әсем ғажап Тәкия жайды ашуға Бағдат ханы сөз бергенде, барғандардың атынан Мақаш (Мұхамбетжан) Бекмұхамбетов сөйлейді және ол осы Тәкия жәйді діни ағартушы Досжан ишан Қашақұлы атымен атауды ұсынады. Арабша сауаты бар, ислам діні туралы терең білімді Досжан қажы осы тәкия тамға ие болып, күтуші болып қалды. Мақаш (Мұхамбетжан) Бекмұхамбетовке сөз бергенде оның шені (князь атағы және есаул шені болған) мен осы Тәкия жәйға қосқан қаражатының қомақтылығы, терең білімі ескерілген болуы керек.<br />
Айта кету керек қажылыққа екі Нұрпейіс атты адам барған. Оның бірі жоғарыда көрсетілген Нұрпейіс қажы Бисембайұлы (1849–1936). Ол өзінің бір рудан шыққан ағайыны Мақаш (Мұхамбетжан) Бекмұхамбетовке еріп барған. Одан басқа Нұрпейіс хазірет Байғараұлы – белгілі дінбасы, қоғам қайраткері, діни сауаттылығымен қатар араб, парсы тілдерін меңгерген ғұлама, ғалым. Атақты ғұлама 1817–1880 жылдар аралығында өмір сүрген. Нұрпейіс қажы Байғараұлы Меккеге шамамен 1867–1868 жылдары барған болуы керек. Ол жеті жыл бойы қиыншылықпен Меккеде жүріп қырғыз бен қазақ халықтарын мұсылмандар тізіміне енгізеді. Мұхамед пайғамбар өсиеті арқасында оларға тиеслі жерді алады. Бағдат шәрісі кітапханасындағы құжаттар сақтайтын жерге «қазақ» деген халықты Құнанбай қажыдан бұрын мұсылмандар тізіміне кіргізген.<br />
<br />
[[1897]] жылы Уақытша Кеңестің кеңесшілігіне ауысады, [[есауыл]] шенімен зейнетке шығады.<br />
<br />
[[1881]] жылы шілдеде [[Бөкей ордасы|Ішкі орда]] өкілдерімен барған 4 казақтың бірі болып, патшаға жолыққан. Кейін де бірнеше рет өкілдер арасында Петерборға барған.<br />
<br />
[[1896]] жылы ол жергілікті әкім [[Өтешқали Атаниязов]] екеуі патшаға алтыннан жасалған [[киіз үй]] пішімін сыйға тартып, Ресей өкімшілігінің қазақ халқын шоқындырып, орыстандыру әрекетін тоқтатуды өтінеді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><br />
<br />
== Қоғамдық қарекеті ==<br />
Мақаш әкім баспасөзде түрлі тақырыпта мақалалар жариялап тұрды. [[Этнография]]лық мақалалары [[Орыстар|орыс]] зиялылары тарапынан жоғары бағаланып, [[Астархан]] жағрапиялық қоғамына мүшелікке сайланады.<br />
<br />
[[1810]] жылы [[Астархан]]нан шыққан «Астархан гөбернесіндегі көшпелі қазақтар мен қалмақтар» атты кітапқа ел аузынан жинағын ауыз әдебиеті үлгілері енді.<br />
<br />
[[Ауыз әдебиеті]]нің нұсқаларын — нақыш-ғақлиялар, мақал-мәтел, т.б. жинап, әдет-ғұрып, жол-жоралғыларына ғылыми-танымдық түсініктемелер жазып, қазақтардың өзіндік мәдени дәстүрі бар, рухани әлемі бай халық екенін танытуға үлкен үлес қосады. Бұндай қолжазба мұралары [[Санкт-Петербург]]дағы Салтыков-Щедрин атындағы көпшілік кітапханада, Ресей ҒА Шығыстану институтының профессор И.Н. Березин қорында сақтаулы тұр.<br />
<br />
[[Доспамбет]], [[Жиембет жырау]]дың, [[Есет би]]дің нақыл сөздерін ел аузынан жинақтап, [[1908]] жылы «Жақсы үгіт» деген кітап шығарды.<br />
<br />
Өзі басқарған аймақта халықты сауаттандыру мақсатымен жеке қаражатына мектеп салдырып, бала оқытты.<br />
<br />
Мақаш әкімнен «Мақаштың Байжұмасы», «Көк жорға», т.б. күйлер қалды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Мақаш әкім. құраст. Ө. Әлімгереев, А., 2001. М. Әбдеш, Т. Шәріпқалиев</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{Дереккөздер}}<br />
{{wikify}}<br />
{{Bio-stub}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]<br />
[[Санат:Қазақстан қажылары]]<br />
[[Санат:Қазақстан мұғалімдері]]<br />
[[Санат:1830 жылы туғандар]]<br />
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]<br />
[[Санат:Қазақстан географтары]]</div>Kaiyr