Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:41Z

1 түзету

Olzhas.Erevanov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

2016-12-14T11:43:25Z

‎Кіріспе бөлімін өңдеді

Жаңа бет

{{мағына|Марс (айрық)}}
{{Infobox Planet
| bgcolour = #E8AB79
| name = Марс
| symbol = [[Сурет:Mars symbol.svg|25px|Astronomical symbol of Mars]]
| image = [[Сурет:Mars Hubble.jpg|240px|The planet Mars]]
| caption = [[Хаббл телескопы]]нан қарағандағы Марс
| epoch = [[J2000]]<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html Mars Factsheet]</ref>
| aphelion = 249,228,730 [[километр|км]]
1.665 991 16 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
154.863,553 [[миль]]
| perihelion = 206,644,545 [[километр|км]]
1.381 333 46 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
128,402,967 [[миль]]
| semimajor = 227,936,637 [[километр|км]]
1.523 662 31 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
141,632,976 [[миль]]
| semiminor = 226,939,986 [[километр|км]]
1.517 000 11 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
141,013,687 [[миль]]
| orbital_circ = 1,429,033,627 [[километр|км]]
9.552 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]
887,958,548 [[миль]]
| orbital_area = 1.625 1 × 1017 [[километр|км]]2
7.261 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]2
6.274 5 [[миль]]2
| eccentricity = 0.093 412 33
| sidereal_period = [[1 E7 s|686.9600]] [[тәулік]]
(1.8808 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]])
| synodic_period = 779.96 [[тәулік]]
(2.135 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]])
| avg_speed = 24.077 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(53,859 [[Miles Per Hour|mph]])
| max_speed = 26.499 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(59,277 [[Miles Per Hour|mph]])
| min_speed = 21.972 [[километр|км]]/[[секунд|с]]
(49,150 [[Miles Per Hour|mph]])
| inclination = 1.850 61[[градус|°]]
(5.65° [[Күн (жұлдыз)|Күннің]] [[экватор]]ынан)
| asc_node = 49.578 54°
| arg_perihelion = 286.462 30°
| satellites = 2
| physical_characteristics = иә
| oblateness = 0.007 36
| equatorial_radius = 3402.5 [[километр|км]] (2114.2 миль)
(0.533 [[Жер]])
| polar_radius = 3377.4 [[километр|км]] (2098.6 [[миль]])
(0.533 [[Жер]])
| surface_area = [[1 E14 m²|1.448]]{{e|8}} [[Шаршы километр|км²]])
(144,798,465 км²)(55,907,000 [[Шаршы миль|миль²]])
(0.284 [[Жер]])
| volume = 1.6318{{e|11}} [[Текше километр|км³]]
(0.151 [[Жер]])
| mass = 6.4185{{e|23}} [[килограмм|кг]]
(0.107 [[Жер]])
| density = 3.934 г/см³
| surface_grav = 3.69 [[үдеу|м/с2]]
(0.376[[ауырлық күші|''g'']])
| escape_velocity = 5.027 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (11,245 [[миль сағатына|миль/сағ]])
| sidereal_day = 1.025 957 [[тәулік]]
([[1 E4 s|24.622 962]] [[сағат|сағ]])
| rot_velocity = 868.22 [[километр|км]]/[[сағат|сағ]] (539.49 [[миль сағатына|миль/сағ]])
| axial_tilt = 25.19°
| right_asc_north_pole = 21 [[сағат|сағ]]) 10 [[минут|мин]] 44 [[секунд|с]]
(317.681 43°)
| declination = 52.886 50°
| albedo = 0.15
| temperatures = иә
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 186 K
| mean_temp_1 = 227 K
| max_temp_1 = 268 K<ref>{{cite web
| last =
| first =
| title = Mars: Facts & Figures, NASA
| url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric
| accessdate = 2007-03-06 }}</ref>
| temp_name2 = [[Цельсий]]/[[Фаренгейт]]
| min_temp_2 = −87 °C/−125 °F
| mean_temp_2 = −46 °C/−51 °F
| max_temp_2 = −5 °C/23 °F
| adjectives = [[марстық]]
| atmosphere = иә
| surface_pressure = 0.7–0.9 [[Паскаль (бірлік)|кПа]]
| atmosphere_density =
| atmosphere_composition = 95.72% [[Көміртек диоксиді]]
2.7% [[Азот]] 
1.6% [[Аргон]] 
0.2% [[Оттегі]] 
0.07% [[Көміртек тотығы]] 
0.03% [[Су]] буы 
0.01% [[азот оксиді]] 
2.5 [[миллиондағы бөлшек саны|ppm]] [[Неон]] 
300 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Криптон]] 
130 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Формальдегид]] 
80 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Ксенон]] 
30 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Озон]] 
10 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Метан]]
}}

'''Марс '''(Қызыл жұлдыз) — [[Күн жүйесі]]нің Күннен бастап санағандағы 4-ғаламшары; Жер тобындағы планеталар қатарына жатады. Орташа диаметрі 6800 км, массасы 6,423.1023кг, орташа тығыздығы 3,97 г/см3, бетіндегі ауырлық күшінің үдеуі 3,76 м/с2. Марс Күнді эллипстік орбита бойымен 24,2 км/с жылдамдықпен айналады, Күннен орташа қашықтығы 228 млн км (перигелийінде 206 млн км, афелийінде 249 млн км). Марс, Күн және Жердің өзара бірдей қашықтықта орналасуы орташа есеппен 780 тәулікте қайталанады. Бұл Марстың “қарсы тұрыс” периодының қайталануы. Марстың қарсы тұрысы Марс орбитасының перигелийі маңында болған кезде ол Жерге ең жақын болатын 56 млн км қашықтыққа келеді. Осы кезде Марс 24 – 25° бұрышпен көрінеді, ал ондағы 60 – 100 км-лік заттар телескоппен қарағанда байқалады. Осындай кезді “ұлы қарсы тұрыс” деп атайды. Бұл 15 – 17 жылда тамыз айында (кейде шілде не қыркүйекте) қайталанады. Марс бетіндегі тұрақты жарық және қоңыр дақтар Марстың өз осінен айналуын бақылауға мүмкіндік береді. Марстың осьтік айналу периоды (жұлдыздық күн тәулігі) 24 сағ 37 мин 22,7 с. Марстағы жыл мезгілдерінің ауысуы және климаттық белдеуге ([[полюстік белдеу|полюстік]], [[қоңыржай белдеу|қоңыржай]], [[тропиктік белдеу|тропиктік]]) бөлінуі Жерге ұқсас.2 жылда бір айналады. Бірақ Марстағы әрбір жыл мезгілі Жердегіден гөрі 1,9 есе ұзақ болады.<ref name="source1">[[Балалар энциклопедиясы]].</ref><ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том</ref>
[[Сурет:Mars Earth Comparison.png|нобай|Жер (6371 км) және Марс (3386,2 км) радиустарының салыстырмалылығы]]

== Зерттелу тарихы ==
Марстың планета екендігі адамзатқа ертеден белгілі болған. “Ұлы қарсы тұрыс” кезінде Марс қызыл сары түсті ең жарық жұлдыз (–2,7 жұлдыздық шамада) болып көрінеді. [[Тихо Браге]] мен [[Иоганн Кеплер]]дің Марсты бақылауы бойынша 17-ғасырдың басында Күн жүйесіндегі планеталардың қозғалу заңы анықталды. Марстың физикалық қасиеттері [[телескоп]] жасалғаннан кейін 17-ғасырдың ортасында зерттеле бастады. Марсты зерттеудің жаңа кезеңі Марсқа планетааралық автомат стансаларды жіберуден басталады. Осы стансалардың көмегімен планета бетіндегі мөлшері 1 км-лік заттар өте жақыннан зерттелді. “[[Марс-3]]” (1972) стансасы тұңғыш рет планетаға қонды. 2004 ж. [[АҚШ]] [[Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы]] (NASA) жіберген “[[Оппортунит]]” және “[[Спирит]]” марсоходтары Марсқа қонып, онда су қоймаларының болғандығына зерттеулер жүргізді. .<ref name="source1"/>

== Марс беті ==
Марс бетінде шартты түрде құрлық деп аталатын қызыл сары түсті дақтар көрінеді. Құрлыққа қарағанда, теңіздер жарықты аз шағылыстырады, сондықтан ол қоңырлау болып көрінеді. Марс дискісінің солтүстік және оңтүстік полюстік бөліктері өте жақсы бақыланады. Бұл ақ дақтардың мөлшерлері марстық жыл ішінде өзгеріп отырады. Осы кезде Марстың қоңыр теңіздері негізгі кескінін сақтап, болар-болмас өзгереді. Осылардың негізінде Марс бетінің 1°-тық дәлдікпен түсірілген картасы жасалды. Америкалық “Маринер” сериялы стансалары түсірген фотосуреттен Марста Ай бетінің рельефіне ұқсас көптеген сақина таулар немесе кратерлер бар екендігі ашылды. Кратерлер құрлықта да, теңізде де кездеседі. Марста сөнбеген жанартау, планета қыртысының қозғалу белгілері байқалады..<ref name="source1"/>

== Атмосферасы ==
Марста атмосфера бар екендігін оның дискісінің шетіне қарай күңгірттенуімен, планетаның тасасындағы жұлдыздардың бәсеңдеп сөнуімен, Марс бетіндегі заттардың айқындылығы жойылуымен дәлелдеуге болады. Марс дискісінің шетінде жеңіл түтін, өте жоғарыда жұқа дискреттік бұлттар, планетаның біраз бөлігін тасалайтын тозаң дауыл байқалады. Спектрлік бақылаудың нәтижесі бойынша Марс атмосферасының құрамында 50-ден 100%-ға дейін [[көмір қышқыл газы]] (СО2), су буының іздері және [[көміртек тотығы]] (СО) бар екендігі анықталды. 1000 км-ден жоғарғы биіктікте Марс атмосферасының басым көпшілігі сиреген (1 см3-де 104 атомдай) сутек атомдарынан тұрады. Марстың бірнеше қабаттан құралған ионосферасы бар. .<ref name="source1"/>

== Температурасы ==
Күннен орташа қашықтықтағы Марс бетінен шыққан жылу ағынының (толқын ұзындығының 1 мм – 21 см) радиодиапазонындағы орташа температурасы 220±10 К. Ол перигелийінде 10% жоғары, ал афелийінде сонша төмен болады. Марс бетінің әрбір нүктесіндегі инфрақызыл радиометрия әдісімен өлшенген температуралар: экватордағы талтүстен іле-шала кейін өлшеген температура 300 К, ол Күн батарда 220 К-ге дейін төмендейді. Түні бойы ол тағы да 50 К-ге төмендеп, таң атарда 174 К (–100°С) болады. .<ref name="source1"/>

== Марстағы тіршілік ==
Қазақстандық астрофизик [[Гавриил Адрианович Тихов|Гавриил Тихов]] Марс планетасына жан-жақты зерттеулер жүргізді. Ол Марс бетінде қарапайым тіршілік көздері болуы мүмкін деген болжам айтты. Марста жанды заттар тұрады деген болжамдар температуралық және спектроскопиялық нәтижелермен дәлелденген жоқ. Марс атмосферасында оттектің белгісі болмағандықтан, тіршіліктің жоғарғы формасының болуы туралы болжам шындыққа сай келмейді. Алайда тіршіліктің төменгі формасының, әсіресе [[анаэробтық форма]]ның тіршілік етуі мүмкін..<ref name="source1"/>

== Марс серіктері ==
Марстың [[Фобос]] және [[Деймос]] деген екі серігі экваторлық жазықтықта планетаға жақын – 9,37 және 23,25 мың км қашықтықта қозғалады, периодтары 7 сағ 40 мин және 30 сағ 21 мин. Бұлар планетаны оның өз осінен айналуынан гөрі тезірек айналады. Фобостың ұзындығы 26 км, ені 21 км. Деймостың көлденеңі 13 км<ref name="source1"/>.

== Ғарыштағы орны ==
Марс планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат стансалар. Массасы 893,5 кг, ұзындығы 3,3 м, диаметрі 1,1 м, ең алғашқы “Марс-1” автомат стансасы 1962 ж. 1-қарашада ұшырылды. “Марс-1” автомат стансасы ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді. 1971 ж. “Марс-2” (19-мамырда) және “Марс-3” (28-мамырда) автомат стансалары ұшырылды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. “Марс-2”, “Марс-3” стансалары 8 айдан астам уақыт Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1973 ж. Марс планетасына бағыттап 4 автомат стансасы ұшырылды. “Марс-4” пен “Марс-5” Марстан 2200 км қашықтықтан ұшып өтті. “Марс-6” мен “Марс-7” 1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында Марс планетасының аймағына жетті. Олардың көмегімен Жер және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физикалық қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының химиялық құрамы мен физика-механикалық қасиеттері зерттелді. Автоматты стансалардан алынған суреттер арқылы планетаның оптикалық сығылуын анықтауға, рельефтің профилін салуға, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. 2003 ж. 30-желтоқсанда Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс стансасы “Beegle-2” робот-биологты Марс планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технологиялық есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. 2004 жылдың басында АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген “Оппортунит” және “Спирит” марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады..<ref name="source1"/>

== Дереккөздер ==
<references/>
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=24&Itemid=92 Статьи о геоморфологии Марса.]

{{wikify}}

{{Mars Footer}}
{{Footer_SolarSystem}}

[[Санат:Қызылжұлдыз|Қызылжұлдыз]]
[[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]]
[[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]]
[[Санат:Астрономия]]

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Марс - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Olzhas.Erevanov: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */