Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:58:24Z

1 түзету

ArystanbekBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB

2014-06-09T10:21:42Z

‎Дереккөздер: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB

Жаңа бет

'''Мамашәріп би Бұхарбайұлы''' (1815 ж.ш. туған, өлген жылы белгісіз) [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] аралығындағы [[Қызылқұм]] шөл даласында (Зеравшан аңғары мен [[Нұратау]] аралығындағы ауылда) туып, ержеткен [[қазақ]]тың айтулы биі.

==Мамашәріп би туралы әңімелер==
===Мамашәріп би туралы әңіме===
Оның ата-тегі [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]нының [[шежіре]]сінде былайша кестеленген:
[[Арғын]] - [[Тобықты]] - [[Рыспетек]] - одан [[Мұсабай]], [[Көкше]], [[Дадан]], Кокшеден
:- Топыш, Томан. Топыштан - Башы, Шобан. Шобаннан - Нәдір, Берет, Алыбай, Жақсыбай, Қарабақан, Тарабай тарайды. Мамашәріптің бүгінде 85 жасқа келіп отырған Толеген деген баласы осы шежірені былайша жалғастырады:
:- Нәдір, Берет, Қарабақан, Тарабай әулеті - Семей, Шыңғыстау, Жиделідегі тобықтының [[ата]] қонысында қалып кетеді де, Алыбай, Жақсыбай қилы [[жаугершілік]] [[заман]]да, жоғарыда айтқандай [[су]] жағалап бері қарай көшеді. Бұл [[уақиға]] шамамен айтқанда 1723 жылдардың тұсы болса керек. Бір жағынан жау қысқан, екінші жағынан - аштық-жалаңаштық қысқан [[ел]], оның үстіне ата жұртынан ауа көшкен босқын елде қандай [[сән-салтанат]] болсын, боса көшіп отырып талай [[жер]]ді шарлатан деседі. "Жау жағадан алтанда, бәрі етектен тартады" дегендей, босып бара жатқан елге бопса жасайтындар да табыла кетеді емес пе, талай жерде талықсып, енді өлдім дегенде әуелі [[Құдай]], қалды [[ата-баба]] әруағы колдап көшін қайта түзеп алғанға ұқсайды. Содан көшіп келе жатып, Қарсақбайдың үстінен өткенде туған ұлға
:- Қарсақбай, Есілдің үстінен өткенде туған балаға Есілбай, Бұхардың үстінен өткенде туған [[ұл]]ы - Бұхарбай, Сырдың үстінен өткенде туған ұлға Сырлыбай деп [[ат]] қойған екен. Осы [[шал]]дардың бәрі де біздің аталарымыз болып келеді. Содан әрі қарай айта берсек, [[ауа]] көшкен екі атаның бірі Жақсыбайдан төрт ұл туады. Олар - Тұрынбай, Ораз, Есқожа, Қозы дегендер [[Түркістан]] шаһарының маңында қалып қойыпты. Алыбайдан үш ұл туады. Олардың аттары
:- Есен, Баяш, Төбет. Төбеттің тұқымы [[Семей]] жақта деп естігенбіз. Баяштан төрт [[бала]] туады. Олардың аттары - Рысымбет, Меңей, Асан, Шағыр.

Сонымен менің жеті атамды сұрасаңыз, ол былай жіктеледі. Әуелі Көкшеден бастасам, одан Топыш туды дедім:
:Топыш - Алыбай - Баяш - Рысымбет - Қожагелді - Үсен - Үмбет - Дауылбай - Бұхарбай - Мамашәріп.

Мамашәріптен Жуар, Төлеген туғанбыз. Сонда өзімді қосып есептесем, Көкшеге дейін 12 атаға жеткен екенбіз.

Мамашәріптің Үмбетұлы Дауылбай деген арғы атасы өлерінің алдында 18 жасар Бұхарбайға [[билік]]ті беріпті. Кейін Бұхарбай да (Бұхар шаһарында туғандықтан солай аталған) әбден қартайған шағында 18 жасар Мамашәріпке билікті өз қолынан [[табыс]] етіпті дейді [[ел]]. Сөйтіп Мамашәріп он сегіз жасынан [[өмір]]інің ақырына дейін, [[Қызылқұм]] болысына төбе би боп өтіпті.

Енді Мамашәріп бидің [[немере]]сі Әнуар Қожахметұлының естелігінен мына бір екі аңызға [[назар]] аударайық:
:- [[Ата-мекен]]іміз Бахтиярдың құмы, Қорасанның құмы деген жерлер екен.
Құдайберді деген бидің Әжібай, Айдынбай деген балалары, Тоты деген [[қыз]]ы болды. Сол Тоты апамызды Мамашәріп биге [[әйел]] үстіне беріпті. Бергенде, оның [[тарих]]ы бар. Оспан деген божбан ел арасында жүріп, [[қыз]] алып қашу, әйел, жесір дауына көп араласқандықтан "[[қыз жолдас]]" атанған екен. Сол Осекең ағамыз Тоты [[қарындас]]ын Мамашәріпке бергізген көрінеді.

Тоты [[апа]]мыз барған соң ұзамай [[бала]] көтереді. Тұңғышы - Сейдахмет, одан кейін Қожахмет, одан соң Төлеген туады. Мамашәріптің бәйбішесі Тотыны туған қызындай етіп күтіп, сыйлап өтіпті. Оның себебі - Тоты түскенше ол кісі бала көрмей жүреді екен. Апамыз барып Сейдахметті туған соң ұзамай [[бәйбіше]]сінің өзі де құрсақ көтеріпті. Божбанның қызының аяғы құтты болып келеді, "божбаннан жекжатың болса, қарның ашпайды" дегенді бұрынғылар бекер айтпаған деп отырады екен [[жарықтық]].

"[[Абысын]] [[тату]] болса - [[ас]] көп" демекші осындай [[себеп]]термен Мамашәріп бидің [[дастарқан]]ы жиналмай, елге [[абырой]]лы кісі болып өггітаі дейді.
:- "[[Шал]] күйеу,
Шал күйеу болса да [[нар]] күйеу", - дейді екен божбандар оны. Көне көз шалдар Мамашәріп туралы неше түрлі [[әңгіме]] айтушы еді. Сол [[кісі]] бір жерде:
::"Биіктің керегі не - маңында бұлағы болмаса,
::[[Бұлақ]]тың керегі не - жағасында құрағы болмаса,
::[[Құрақ]]тың керегі не - [[мал]] [[тоқтар]] тұрағы бомаса,
::Қарттың керегі не - көп естіген көрі құлағы болмаса?
::Кәрі [[құлақ]]тың керегі не - жастай көзі қырағы болмаса,
- депті.

Мамашәріп бидің тоғыз ұлы болған, олар: Сақы, Өмзе (бәйбішесінен), Сейдахмет, Қожахмет, Бердібек, Балғабек, Аппаз, Аскар, Толеген. (Бұлар божбан Құлан ақынның Қанбай деген қарындасынан екен). Бұлардан өсіп- өнген үрім-[[бұтақ]]тар бүгінде [[Онтүстік Қазақстан]], [[Семей]] және [[Өзбекстан]]ның [[Бұхара]], [[Самарханд]], [[Ташкент]] облыстарының қала, қыстақтарында [[тіршілік]] етіп келеді.

===Мамашәріп би туралы әңіме===
Досмұрат деген [[кісі]] ашу үстінде қамшысын қаттырақ сілтеп қалса, [[ажал]] [[аяқ асты]]нан деген, адам өледі. Өлген [[адам]] - қыпшақ еді. Арада бір қыс өткен соң 56 адам қыпшақ келіп, Досмұраттың үйіне түседі. кезде қазақтың [[салт-дәстүр]]і қатал. Жазықсыз кісі өлсе - қанға [[кан]], жанға [[жан]] деп қасарысып тұрып алады. Екі жақтың биі қатар отырып даудасуға көшеді.
:- Ей, Досмұрат, қыпшақта ұзында өшің, қысқада кегің ма еді? - деп сұрады 56 адамды бастап келген кыпшақтың биі.
:- Жоқ, кегім де, өшім де жоқ, - дейді Досмұрат.
:- Олай сұраған себебім, кегің, болса, өшің болса қайтарсын деп келіп едім. Ендеше, неге кісі өлтіресің?
:- "Оқыс болса быламыққа [[тіс]] сынар" дегендей, ашу устінде [[қате]] тиген [[қамшы]] еді, айып-мінімді мойындап, [[мал-дүние]]мен бітіселік, - дейді Досмұрат.
:- Мал-дүниемен бітісе берсек, қыпшақтың далаға тастай алмай жүрген адамы жоқ. Азаматымның басына - [[бас]] бересің, не тұрысатын жеріңді айт, не қанға - қан, - дейді қыпшақ биі.

Сөйтіп, екі [[жақ]] келісе алмай, аға баласы еді ғой деп тобықты Мамашәріп биге кісі жібереді. Мамашәріп келеді. Мән-жайға қанған соң Досмұратқа карап:
:- Қыпшақ ағаң - тоқсан баулы, көп ел екенін білесің бе? - депті.
:- Білемін, - дейді Досмұрат.
:- Білсең, көппін деп мақтанғаны емес. Көппін деп [[азамат]]ын сұраусыз - кұнсыз тағы жібере алмайды. Қанша жерден көп болса да әр азаматтың орны бөлек. "Жоғалған [[пышақ]]тың сабы - [[алтын]]" деген, өлген азамат құнсыз кетсе [[қадір]]інін кететіні белгілі, - деп Досмұратты біраз тұкыртып алған соң, қыпшақтың еліне арнап былай дейді:
:- Азаматты іздеу инабатты елдің салты. Ата [[дәстүр]]ін [[берік]] тұтынған ел екеніңді көріп отырмын, шырағым. Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан деген; екеуіңнің араңа енді кәрі койдың жасындай жасым қалғанда [[жаушы]] емес, елші болып отырған жағдайым бар. Сөзімді тыңдасаң, мен мынан айтқым келеді.
:- Би, айта беріңіз, құлағым сізде, - дейді қыпшақ биі.
:- Айтсам азамат өлгені рас. Ол қастандықпен жасалған [[іс]] емес екенін біз де біліп отырмыз, бізден гөрі өзің де жақсы біліп отырсың. [[Қазақ]] "қанға - қан" дегенді ата жауына айтқан. Алдыңда отырған - Досмұрат ата жауың емес, ауылы аралас, қойы қоралас ағайын, [[құда]], [[жекжат]] ел. Араға [[шайтан]] [[от]] салып, осындай ахуалға іліктірген екенсіңдер, енді сабаға түсіңдер. Азаматтың басын малға шағуға болмайды. Бірақ, даулап мен саған азаматтың басын алып берсем. Бұл істің сонда ертеңі не болады?
:- Ертеңі не болсын, сонымен дау-дамай бітеді? - дейді қыпшақ би.
:- Жоқ, дау онымен бітпейді. [[Кесір]]лі даудың ұзындығы - Ніл дариядай, үлкендіғі - Қап тауындай. Қап тауына өрмелеп [[жылан]] да шығады. Сен - жылан емес, [[қыран]] болуға лайық [[жігіт]] екенсің, - деп бір тоқтағанда, қыпшақ биі:
:- [[Ақсақал]] онымен не айтқыңыз келеді? - дейді.

Айтқым келетіні, сен бүгін қанға - қан деп Досмұраттың қанын төксең, ертең оның соңында қалған бала өседі, кәмелетке келеді. Жан-жағына қарайды, жарау атын мінеді, жал-құйрығын тарайды, әкем қайда деп сұрайды емес пе? Әкесіз бала әкесін бұлдап сенін ұлыңа бармас па? "[[Жетім]] қозы [[тас]] [[бауыр]], отығар да жетілер". Найза алып, сарбаз топтап, [[сан]] тараптан қол жиып, сары [[қымыз]] сапырған, салқын сарай салдырған сенің балаңа келмес пе? Арғын Бұхар жырау айтты деген сөз бар:
::- Рулының оғы қалса табылар.
::Жалғыздың тартатұғын жағы қалса табылмас.
::Әкелі бала жау [[жүрек]],
::Әкесіз бала сұм жүрек,
::[[Жиын]] болса бара алмас,
::Барғанменен [[орын]] ала алмас,
::Екі көзі жаудырап,
::Тұлымшағы салбырап.
::Әкелі бала жау жүрек,
::Жиын болса барады,
::Барып орын алады.
::Бітірер сенің дауыңды.
::Қайтарар сенің жауыңды,
- дегендей жетім тартқан жебе жеті ықылым жерге жетеді. Қанды қанмен жусақ білгеніміз қайсы [[ұрпақ]]тан ұрпаққа кетер дау қалдыру деген сөз [[өмір]] бойы өзара бітіспес жау қалдыру деген сөз.

- Олай болса, беретін құнын айтсын? - депті морт сынған қыпшақ биі.
Сөйтіп, Досмұрат [[мал]] беріп құтылады. Әкем Мамашәріп екеуін жарастырып, ақ [[сарбас]] шалып, [[қонақ]] етіп таратыпты. Екі ел арасы татуласып, кейін қайта араласып кетеді.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:58, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Мамашәріп би - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB