https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82Магнетит - Түзету тарихы2026-04-18T13:40:33ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82&diff=23165&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:04:18Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:04, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82&diff=23164&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-04-18T17:17:35Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Magnetit (01tm).JPG|thumb| alt=A.| '''''Магнетит'''''.]]<br />
=='''Магнетит'''==<br />
Магнетит, магнитті теміртас (грек. magnetіs — ''магнит'') — оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы FeO•Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, FeO — 31%, Fe2O3 — 69%, Fe — 72,4%. <br />
Сонымен қатар MgO, Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, MnО, ZnO, тағы басқа қоспалары жиі кездеседі. Кубтық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары [[октаэдр]], [[ромбододекаэдр]] кейіпті, ал минералдық агрегаттары ұсақ түйірлі масса, сеппе түрінде кездеседі. Түсі қара, металша жылтырайды, қаттылығы 4,9 — 5,2, тығыздығы 4800 — 5300 кг/м3. Электр тогын жақсы өткізеді, магниттілігі күшті. Балқу t 1591 — 1597ӘС. Тотыға келе [[гематит]]ке ауысады. Изоморфты қоспаларына байланысты [[магномагнетит]], [[манганмагнетит]], [[ванадомагнетит]], [[хроммагнетит]], [[алюмомагнетит]], тағы басқа түрлерге жіктеледі. [[Ильменит]], тағы басқа титан құрамды минералдармен тығыз кристалданған түрлері [[титаномагнетит]] деп аталады. Магнетит магмалық, метаморфтық, жапсарлық-метосоматикалық жыныстарда, гидротермалдық процестерге ұшыраған жыныстарда түзіледі. Құрамында 60% таза темір бар түрлерінен [[шойын]] және [[болат]] балқытылады. Техникада көбінесе жасанды Магнетит қолданылады. Кен орындары Қазақстанда Қостанай темір кенді алабында, [[Атасу]] кенді ауданында, тағы басқа жерлерде кездеседі.<br />
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсаиынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" Ж А Қ , 2003. — 248 бет.<br />
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2<br />
</ref><br />
<br />
==Магнетиттің жаратылысы==<br />
Оның гематиттен айырмашылығы — [[тотықсыздану]] жағдайларымда пайда болады және түрлі кендер мен тау жыныстарының түрлі-түрлі генетикалық типтерінде кездеседі.<br />
1. Магнетит табиғатта балқыған магмадан бөлінеді. Магнетит жердін терең қабатынан магмамен бірге көтеріліп, соның ішінде сеппелер түрінде, ал басқа жағдайларда — қалың қабат тәрізді массалар — шлирлер түрінде пайда болады.<br />
<br />
2. Магнетит [[магма]] мен ізбестастардың контактысында хлорлы темірдің газ тәрізді ұшпалы қосындысының қатынасуынан<br />
да пайда болады. Осы жағдайда магнетитпен қатар скарн атты тау жынысы түзіледі. Скарнның өзі орташа ([[сиенит]]) және<br />
қышқыл ([[гранит]]) жыныстардың ізбестастармен кездескен контактысында пайда болады. Оның құрамында: анарлар, [[эпидот]], диопсит және басқа кальцит силикаттары болады.<br />
<br />
3. Темір кенінің үстіңгі зонасында магнитті теміртас біртіндеп тотықтанып, қызыл теміртастың құрамына ұқсас мaртитке ауысады.<br />
<br />
4. Магнитті теміртас недәуір мөлшерде [[Метаморфтық тау жыныстары|метаморфтық жыныстардың]] — темірлі [[кварцит]]тердің — құрамдарына кіреді. Магнетит өте бағалы темір рудасы, ол темір қорытып алу.<br />
<br />
==Магнетит кені== <br />
Магнетит кені біздің елімізде Уралда (Магнит тауы, Высокая тауы, Благодать тауы), Қавказда, Азербайжанда (Дашкесан), [[Курск магнит аномалиясы]]нда, Ангарскіде, Қазақстанда (Кен төбе, [[Қостанай]], [[Атансор]], Ұлытау кендері тағы басқа), [[Украина]]да (Кривой Рог) кездеседі.<br />
<br />
Шет елдегі кені [[АҚШ]]-та (Жоғары көл кені, Лабрадор түбегіндегі кен), [[Швеция]]да (Кирунаваар, Люоссаваар кендері) бар<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Геология]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Минералдар]]</div>ArystanbekBot