https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9B%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83Люминесценттік талдау - Түзету тарихы2026-09-07T23:50:13ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9B%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83&diff=38459&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:44Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9B%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83&diff=38458&oldid=prevSibom: /* Әдістің теориялық негізі */clean up, replaced: ФЛУОРЕСЦЕНЦИЯ → Флуоресценция using AWB2014-08-03T18:02:29Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Әдістің теориялық негізі: </span>clean up, replaced: ФЛУОРЕСЦЕНЦИЯ → Флуоресценция using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Флуоресценция және фосфоресценция кезіндегі ауысулар.png|thumb|300px]]<br />
'''Люминесценттік талдау'''.<br />
[[Люминесценция]] - сыртқы энергия көзінің әсерінен кейбір<br />
дененің жарық шығаруы. Люминесценция кезінде шыққан<br />
жарықтын жиілігі оны қоздырушы жарық жиілігінен өзгеше.<br />
Люминесценция құбылысын [[жарық]]тың шашырауы, шағылуы және<br />
денелердің [[термодинамика]]лық тепе-теңдік күйіндегі жылулық сәуле<br />
шығаруы тәрізді құбылыстардан ажырата білу керек. Қыздырғандағы жарық шығарудан бұл бөлек, мұнда жылуды шығаратын жүйе<br />
энергиясы пайдаланылмайды. Сондықтан да оны "салқын жарық"<br />
деп те атайды. Люминесценция [[электрон]] қоздырылған күйінен<br />
негізгі күйге ауысқанда пайда болады. Люминесценциялаушы кез<br />
келген [[агрегат]] күйде болуы мүмкін.<br />
Люминесценттік өлшеу әдістері химиялық және биохимиялық<br />
реакциялардың жүруін, кинетикалық зерттеулерді бақылау үшін,<br />
заттарды, әсіресе, органикалық қосылыстарды тазалау, құрамындағы<br />
қосалқы қосымшаларды айқындау, оның тазалық дәрежесін анықтау<br />
үшін жиі қолданылады. Әдістің ең жоғарғы сезімталдығы заттың<br />
болмашы дәрежедегі түрленуін де, аралық жоғары активті немесе<br />
тұрақты емес өнімдердін түзілуін де белгілей отырып, оны әр түрлі<br />
реакциялардың механизмін зерттеу үшін қолдануға мүмкіндік<br />
береді.<br />
==Әдістің теориялық негізі==<br />
[[Молекулалар]] қоздырылған кезде (1-суреттегі. процесс) қосымша энергияға (кинетикалық, айналу, тербелу, электрондық және<br />
басқа да) ие болып, қоздырылған күйге, яғни біршама басқаша<br />
электрондық деңгейшеге ([[синглет]]ті және [[ТРИПЛЕТТЕР|триплетті]]) ауысады.<br />
Әрбір электрондық деңгейге 0, 1, 2... сияқты кванттық саны бар<br />
тербелістік деңгейшелер косылады. Электрон жарық квантын сіңірген кезде негізгі деңгейден синглетті (кері параллельді спиндер)<br />
және триплетті (параллельді спиндер) күйге сәйкес келетін жоғарылау деңгейге ауысады. Негізгі синглеттен триплетті күйге бірден<br />
немесе тура ауысуына болмайды, өйткені оның энергиясы синглеттікінен біршама аз, ал оның деңгейі интеркомбинациялық конверсия<br />
(араласа жанасу) есебінен толықтырылады. Мұндай ауысу 1-суретте V санымен белгіленген.<br />
Қоздырылған молекулалардың басым көпшілігі соқтығысу<br />
кезінде энергиясын жоғалту нәтижесінде ең төменгі тербелмелі<br />
деңгейге (II процесс) ауысуға ұмтылады. Бұл процесс [[сәуле]] шығарусыз өтеді және осындай жағдайдағы молекулалар қоздырылған<br />
синглеттік электрондық деңгейде 5 болады, одан олар әуелгі күйіне<br />
[[фотон]]ның сәуле шығаруымен болатын күйіне ауысады (флуоресценция IV процесс). Олардың сәуле шығару алдында триплетті деңгейге<br />
ауысуының ықтималдығы аз (фосфоресценция, V, VI, VIII процесс).<br />
Ақырында молекула негізгі денгейдің әйтеуір бір тербелмелі<br />
күйінде болуы мүмкін. Бұл ауысулардың бәрі спектрде жақын орналасқан тиісті сызықтар арқылы сипатталады ([[флуоресценция]] және<br />
[[фосфоресценция]]). Ерітінді қатынасқан тұста, ол сызықтардың арасы<br />
тарылып, бір-бірімен бірігіп кетуі мүмкін. Бұл ауысулардың басым<br />
көпшілігі қоздырылу энергиясымен (І-процесс) салыстырғанда<br />
энергияның аз шығынымен қосарласа жүреді.<br />
Қалыпты жағдайда молекулалардың бір бөлігі әркашан да негізгі күйдің бірінші және екінші тербелмелі деңгейшелерінде болатынын ескерген жөн. Сондықтан, келтірілген суреттегі (а) ауысуы<br />
мүмкін.<br />
Триплетті күйдегі өмір сүру мерзімі синглеттінікіден біршама<br />
ұзақ; фосфоресценция үшін жарты период уақыты 10<sup>−3</sup> -10<sup>−2</sup> с.<br />
Аналитикалық тәжірибеде сынаманы пайдалану және бақылау үшін<br />
талданатын үлгіні салқындатып, мұздатып қояды.<br />
Әр түрлі люминесциялаушы заттар үшін қоздырылған күйдің<br />
мерзімі 1010 секундтан бастап, бірнеше сағатқа, тіпті кейде кристалл<br />
заттар үш тәулікке дейін болуы мүмкін. Жарқырау ұзақтығы -<br />
люминесценцияның маңызды сипаттамасы. Бұл оны [[Шағылыстыру|шағылу]],<br />
[[шашырау]], [[жылу]], [[Сәуле шығару мөлшері|сәуле шығару]] сияқтылардан оңай ажыратады.<br />
Люминесценцияны қоздыру әдісі бойынша оны түрі бойынша<br />
жіктейді: фотолюминесценция - ультракүлгін және көрінетін<br />
электромагниттік сәуле шығару арқылы қоздыру (фосфоресценция<br />
және флуоресценция); [[катод]]- [[люминесценция]] - [[электрон]] әсерімен<br />
туындайды; хемилюминесценция - химиялық реакция энергиясының есебінен жарқырау; рентгенолюминесценция - [[рентген сәулесі]]нің әсерінен туындайды; үйкеліс әсерінен пайда болатын триболюминесценция және т.б.<br />
Қоздыруды тоқтатқанда онымен бірге флуоресценция да тоқтайды, ал фосфоресценция болса, белгілі мерзімге дейін тоқтамай, жарқырай береді. Аналитикалық тәжірибеде люминесценцияның осы<br />
екі түрі жиірек қолданылады.<br />
Қоздыру энергиясынан (сіңірілген жарықтың) люминесценция<br />
энергиясына ауысу эсерлігі немесе дәрежесі люминесценцияның<br />
энергетикалық және кванттық шығымымен сипатталады.<br />
Люминесценцияның энергетикалық шығымы деп люминесценция шығарған (шашыратқан) энергияның сіңірілген жарық энергиясына қатынасын айтады:<br />
''Кванттық шығым'' деп (шығарылған) квант санынын сінірілген<br />
квант санына қатынасын айтады:<br />
:: B<sub>ЭН</sub>=E<sub>Л</sub>/E<sub>Ж</sub>; <br />
мұндағы Ел мен Еж - люминесценция мен сіңірілген жарық энергиялары, ал N<sub>I</sub> мен N<sub>t</sub> - шашыраған және сіңірілген квант саны. Квант<br />
энергиясы E-Nh тең, демек:<br />
:: B=(Nлh⋎л)/(Neh⋎ж)=Bкв(⋎л/⋎ж)<br />
[[Сурет:Жарық сәулесінің толқын ұзындығына тәуелділігі.png|thumb|300px]]<br />
Люминесценцңяның энергетикалық шығымының қоздырылатын<br />
жарық толқынының ұзындығына тәуелділігі [[Вавилов заңы]]на<br />
бағынады, ол коздырылатын жарық толқынының ұзындығының<br />
өсуімен әуелі, [[толқын ұзындығы]]на пропорционал өсіп, ең жоғарғы<br />
мәнге жетеді, сосын күрт төмендейді .<br />
Бірінші бөлікке арнап, былай жазады:<br />
:: Вэн=χλc; λc=c/ νc<br />
:: Вкв=Вэн*(νж/νл)=χ(λжνж)/νл=χ(c/νл)=χλл=const, <br />
мұндағы χ- пропорционал коэффициент.<br />
Энергетикалық шығымның сіңірілген жарықтың толқын ұзындығына пропорционалдығы осы спектрлік бөлімдегі люминесценцияның кванттық шығымын білдіреді. Демек, люминесценциядағы<br />
кванттық шығым неғұрлым үлкен болған сайын, соғұрлым люминесценцияланатын заттың аз мөлшері табылуы мүмкін. Bэн-ның<br />
күрт төмендеуі Вэн-ның жоғарғы мәнінен кейін байқалады. Белгілі<br />
бір спектрлік аралықта Вкв тұрақтылығы осы аралықта Вэн жоғары<br />
болатын люминесценцияның толқын ұзындығын қоздыруға мүмкіндік береді. Бұл сандық флуореметрияда ерекше мәнге ие болады.<br />
Люминесценция интенсивтігі сәуле шығарған кванттар санына<br />
пропорционал:<br />
:: Iл=χ’I<sub>0</sub>Nл=χ’В<sub>кв</sub>Nж=χ’’(I<sub>0</sub>-I)Вкв,<br />
мұндағы Ш және / - түскен және ерітіндіден өткен жарықтың интенсивтіктері, олар [[Бугер-Ламберт-Беер теңдеуі]]мен байланысты:<br />
:: І=Іо10<sup>-е1с</sup>; олай болса,<br />
:: Nж=χ’Іо(1-10<sup>εIc</sup>); Іл =кχ’’ВкнІо(1-10<sup>εIc</sup>) <br />
:: 10<sup>-elc</sup>=1-2,3εIc+(2,3εIc)<sup>2</sup>/2!+(2,3εIc)<sup>3</sup>/3!, мынаны табамыз:<br />
:: I<sub>л</sub>=2,3χ’’В<sub>кв</sub>I<sub>0</sub>εIc=kc<br />
[[Сурет:Люминесценция интенсивтігі.png|thumb|300px]]<br />
Люминесценция шығымын төмендететін процестерді люминесценцияны сөндіруші деп атайды.<br />
Люминесценция интенсивтігінін зат концентрациясына тәуелділігі 3-суретте келтірілген. Сызықтық тәуелділік қоздырылған<br />
сәуле шығару интенсивтігі Вкв тұрақты болғанда және люминесцен-<br />
цияланушы зат концентрациясы аз болғанда байқалады.<br />
Түзу сызықты тәуелділік εIc≤10<sup>2</sup> шартын сақтамаған жағдайда бұзылады. Бұл жағдайда концентрациялық сөндіру байқалады.<br />
Көптеген заттар үшін өздігінен сөндірілу<br />
10<sup>−3</sup>- 10<sup>−4</sup> М концентрация<br />
кезінде басталады. Бұған зат [[молекула]]сындағы диссоцмация дәрежесінің өзгеруі, ассоциаттардың түзілуі себепші болуы мүмкін. Кон-центрациялық сөндіру құбылысы қайтымды.<br />
Мұндай ерітінділерді сұйылтқанда сәуле шығару, жарқырау<br />
қайтадан басталады. Ал температураның жоғарылауы люминесценциядағы шығын мен интенсивтіктің төмендеуіне әкеліп, температуралық сөндіруге жеткізеді.<br />
Люминесценция интенсивтігіне ерітінді құрамында кездесетін<br />
қосымша заттар, әсіресе олардыц арасындағы люминесценцияланатын қосылыс молекулаларымен әрекеттесуге бейімдері ықпал етеді.<br />
Олардың бірі люминесценция спектрін өзгертуге тырысады, өзгелері<br />
оны сөндіруге келтіреді. Оларды люминесценцияиы сөндірушілер<br />
деп атайды. Оларға [[йод]], ауыспалы металдардың [[иондар]]ы және басқалар жатады.<br />
[[Флуоресценция]]ға негізінен қос байланыспен қабысқан тұйық<br />
тізбекті құрылымдағы [[органикалық қосылыстар]] ие болады. Жартылай тұйық тізбекті түзеді. Ароматты заттардың басым көпшілігі интенсивті флуоресценцияланады. Күрделі органикалық косылыс<br />
құрылымындағы - OH, - OR, - NH<sub>2</sub> топтары флуоресценция құбылысын күшейтсе, ал - С0<sub>2</sub>Н, - N0<sub>2</sub>, - S0<sub>4</sub>H төмендетеді, кейде<br />
сөндіруі де мүмкін. Мұнымен қатар флуоресценция құбылысы<br />
ароматты қосылыстардағы сақинаны тұйықтауға септігін тигізіп,<br />
олар металхелатты тұйық тізбек түзеді.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>Sibom