https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9B%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B4%D0%B8Луаньди - Түзету тарихы2026-09-07T21:37:55ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9B%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B4%D0%B8&diff=138034&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T19:10:05Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:10, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9B%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B4%D0%B8&diff=138033&oldid=prevSagzhan: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */2026-06-17T12:04:44Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Кіріспе бөлімін өңдеді</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div><br />
'''Луаньди''' ({{lang-zh|攣鞮}}, [[пінин]]: ''Luándī''; баламалы жазылуы — '''Сюляньти''', {{lang-zh|虛連題}}, ''Xūliántí'') — б.з.д. III ғасырдан б.з. IV ғасырына дейін [[Ғұндар|ғұн]] тайпалық одағы мен мемлекетін басқарған билеуші, патшалық ақсүйек әулет (ру). «Луаньди» атаулы нұсқасы қытайдың классикалық «Хан шу» (Хан әулетінің тарихы) шежіресінде кездессе,<ref>Бань Гу. ''Хан шу'' (Хан әулетінің тарихы), «Ғұндар өмірбаяны» (匈奴傳).</ref> «Сюляньти» атауы «Хоу Ханьшу» (Кейінгі Хан кітабы) еңбегінде жазылған.<ref>Фань Е. ''Хоу Ханьшу'' (Кейінгі Хан әулетінің тарихы), 89-тарау: «Оңтүстік Ғұн өмірбаяны» (南匈奴列傳).</ref><br />
<br />
== Этимологиясы ==<br />
Ланьхай Вэй (Lanhai Wei) мен Ху Ли (Hui Li) сынды зерттеушілердің тұжырымы бойынша, «Луаньди» (攣鞮) сөзінің көне қытайша айтылуы ''*lyuan-tlïγ'' деп реконструкцияланады. Бұл атау ертеректегі «Сюляньти» (虚连题 — ''*Hala-yundluγ'') сөзінен тарихи дыбыстық өзгерістер (бастапқы ''*h-'' дыбысының түсіп қалуы) нәтижесінде дамыған. Түркі тілдерінің көне диалектісінде ''*hala'' (ала, түрлі-түсті), ''*yund'' (жылқы/ат) және ''*-luγ'' (жұрнақ) түбірлерінің бірігуі '''«ала аттылар тайпасы»''' (алаюнтлы) деген мағынаны береді. Бұл ескі тарихи деректердегі Олаюнтлуғ (Ulayundluğ) түркі тайпасымен сәйкес келеді. Авторлар б.з. IV ғасырында бұл руды Сюэ (Xue) тайпасы бағындырып, кейіннен бұл одақтан Сяньяньто бірлестігі дүниеге келгенін алға тартады.<ref>Wei, Lanhai; Li, Hui et al. ''The woolly ambling horse: The genealogy of the Xiongnu ruling clan''. — Shanghai: Fudan University Press, 2018. — P. 45-49.</ref><br />
<br />
Екінші жағынан, лингвист Анна Дыбо «攣鞮» сөзінің көне қытайша дыбысталуын ''*r(h)wan-de'' деп қалпына келтіріп, бұл атаудың шығыс орта иран тілдерінен (хотан-сақ тіліне жақын архивтік нұсқадан) ауысқанын айтады. Ол бұл сөзді хотан-сақ тіліндегі ''runde'' (''rre'' сөзінің көпше түрі, ''*rwant-'' — '''«патша, билеуші»''') терминімен шендестіреді.<ref>Дыбо А. В. ''Лингвистические контакты ранних тюрков: лексический фонд: пратюркский период''. — М.: Восточная литература, 2007. — С. 104-106. — ISBN 978-5-02-036320-5.</ref><br />
<br />
== Иерархиялық мәртебесі ==<br />
Луаньди руы ғұн қоғамындағы ең жоғары саяси билікті иеленіп, бүкіл конфедерацияның басшысы — [[тәңірқұт]] (шаньюй) лауазымын тек осы әулет мүшелері ғана иеленді. Ғұн мемлекетіндегі династиялық құрылым негізінен үш ірі ақсүйек рудан тұрды:<br />
* '''Луаньди''' — әкелік (патриархалдық) билеуші әулет.<br />
* '''Хуян (Huyan)''' — аналық (матриархалдық) алғашқы негізгі әулет (шаньюйлер осы рудан әйел алған).<br />
* '''Субу (Xubu)''' — кейінгі кезеңде қалыптасқан екінші аналық әулет.<br />
<br />
Н. Я. Бичурин бұл бірлестіктерді ғұндардың ең ықпалды «Үш үйі» деп атаған.<ref name="Bichurin">Бичурин Н. Я. (Иакинф). ''Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена''. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — Т. I. — С. 40-42.</ref> Олардан бөлек, мемлекетте тағы төрт текті ру болды: Хуян, Субу, Цюлинь (Qiulin) және Лань (Lan). Мұндағы Хуян руы империяның үстемдік етуші Сол қанатына (Шығыс), ал Лань мен Субу рулары Оң қанатына (Батыс) тиесілі болды.<ref name="Bichurin" /> Кейбір тарихи деректерде «Лань» және «Луаньди» сөздерінің фонетикалық ұқсастығына байланысты, бұл екі атауды бір сөздің екі нұсқасы деп те қарастырады.<ref>Pulleyblank, Edwin G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962. — Vol. 9. — P. 256.</ref><br />
<br />
== Белгілі билеушілері ==<br />
Әулеттің тарихта қалған ең алғашқы ірі көсемі — [[Тұман (шаньюй)|Тұман тәңірқұты]] болды. Оның орнын басып, ғұндарды алып империяға айналдырған ұлы қолбасшы — [[Мөде қаған|Мөде тәңірқұты (Моду)]] еді. <br />
<br />
Кейінгі ғасырларда, ғұндар ыдырап, Қытайдың ішкі аймақтарына жылжыған кезде, Луаньди әулетінің тармақтары жаңа мемлекеттердің негізін қалады:<br />
* [[Хань-Чжао]] (Империя Хань) мемлекетін құрған Луаньди бұтағы өздерінің тектерін Хан әулеті императорларының құрметіне '''Лю (劉)''' деп өзгертті.<br />
* [[Ху Ся]] мемлекетінің негізін салған ғұн билеушілері өз тектерін '''Хелянь (赫連)''' деп ауыстырды<ref>Гумилев Л. Н. ''Хунну в Китае. Срединная Азия и Китай в III-V вв.'' — М.: Наука, 1974. — С. 62-65.</ref>.<br />
<br />
== Тағы қараңыз ==<br />
* [[Ғұндар]]<br />
* [[Тәңірқұт]]<br />
* [[Мөде қаған]]<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references /><br />
<br />
[[Санат:Ғұндар]]<br />
[[Санат:Ақсүйек әулеттер]]<br />
[[Санат:Түркі әулеттері]]</div>Sagzhan