Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:08:42Z

1 түзету

Zhumash.alibek: /* Дауысты */

2015-03-27T18:31:29Z

‎Дауысты

Жаңа бет

{{Тілдер
|түсі = орал
|аты = Лив тілі
|өз атауы = Līvõ kēļ, rāndakēļ
|айтылуы =
|елдер = [[Латвия]]
|аймақтар = солтүстік [[Курземе]]
|ресми тіл =
|реттейтін мекеме = [[Орыс тілінің институты]]
|сөйлеушілер саны = 0<ref name="dead">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/06/05/livonian/|title= Соңғы лив тілінде сөйлейтін адам өлді. Гризельда Кристинь (Grizelda Kristina), әлемде лив тілінде сөйлейтін соңғы адам болып саналатын, Канадада 103 жасында өледі. The Times хабарлағандай, қазіргі мезетте әлемде лив тілінде сөйлей алатын 40 адам бар, бірақ ешқайсысына лив тілі ана тілі болып келмейді.|publisher=lenta.ru Наука и техника|lang=ru|accessdate=2014-12-23}}</ref>
|рейтинг =
|күйі =
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Орал тілдері|Орал отбасы]]
:[[Фин-угор тілдері|Фин-угор тармағы]]
::[[Фин-волга тілдері|Фин-волга тобы]]
:::[[Балтық-фин тілдері|Балтық-фин топ тармағы]]
|жазу = [[латиница]]
|ГОСТ 7.75–97 =
|ISO2 = fiu
|ISO3 = liv
}}
'''Лив тілі''' (өз атауы ''līvõ kēļ'' «ливтердің тілі» немесе ''rāndakēļ'' «жағалаудағы тіл») — ливтердің тілдері, [[балтық жағасы-фин тілдері|балтық жағасы-фин топ тармағы]] [[фин-угор тілдері|фин-угор тілдеріне]]<ref>{{кітап|автор=Вийтсо Т.Р.|тақырыбы=Әлем тілдері. Орал тілдері|бөлім=Лив тілі|жариялаушы=Наука|жыл=1993|беттер=76|isbn=5-02-011069-8}}</ref>тиесілі. Лив халқының ана тілі, жағдайларға байланысты сөйлесу кезінде жий қолданбайды, бірақ сонда да балтық жағалауындағы елдер әлі де лив тілін зерттеп, оқытады, әсіресе Латвии және Эстония ([[Тарту]]).

Қазіргі ливтердің көп бөлігі [[Леттизация|леттизацияланды]]<ref>{{кітап|автор=Попов А. И.|тақырыбы=КСРО халықтарының атаулары. Этнонимикаға кіріспе|орын=Л.|жариялаушы=Наука|жыл=1973|беттер=79|isbn=200-0-000-18117-4}}</ref>. Лив тілі соңғы рет күнделікті өмірде [[Бертольд, Виктор|Виктор Бертольдпен]] (1921—2009) және әйелі Марта-мен (1925—1994) қолданылған . 2012 жылы әлемде оптимисттік көзқараспен қарағанда, лив тілін жеткілікті меңгерген 210 адам бар еді. Лив тілі ана тілі болған, соңғы адам [[Кристинь, Гризелда|Гризельда Кристинь]]<ref>{{мақала|автор=Ernštreits V.|тақырыбы=Livonian in the 21st century|сілтеме=http://efo.revues.org/675|жариялаушы=Études finno-ougriennes, 44 (janvier 2012). Numéro spécial : Les langues finno-ougriennes aujourd'hui, I|орын=Paris|жариялаушы=ADÉFO; L'Harmattan|жыл=2014|беттер=127—144|issn=0071-2051|isbn=978-2-343-02592-6, EAN 9782343025926}}</ref>болды, ұзақ уақыт [[Канада]]да болып, 103 жасында 2013 жылы 3 маусымда өледі.<ref name="dead" />.

== Тілдің атауы ==
''Либь'' [[этноним]]ы XI ғасырлардан бері көне орыс жазбаларында кездесіп келе жатыр, ал XII ғасырдан латин тілдес немістерде - ''Livones'' ([[Livonia]] мемлекетінің атауы да осыдан шыққан). Жазбаша атауы, қазіргі таңдағы орыстар секілді «ливтер» өзін-өзі атауы ''līvõ'' / ''lībõ''. Өзін-өзі атауының екі этимологиясы бар: оны карел-ливиктермен (''livvikoi'') байланыстырады және балтық жағасындағы финдер тайпасымен немесе праприбалтық-финдерден шығаратын болсақ ''*līva'' ({{lang-fi|liiva}} «лай, балшық», {{lang-et|liiv}} «құм»), бұл жағдай ливтердің құмды жағалауларда тұрғандарымен айқындалады.<ref>{{кітап|автор=Напольских В. В.|тақырыбы=Введение в историческую уралистику|ссылка=|орны=Ижевск|жариялаушы=УИИЯЛ УрО РАН|жыл=1997|беттер=26—27|isbn=5-7691-0671-9}}</ref>.

== Лингвогеография ==
[[Сурет:Liivi keel.GIF|250px|right|thumb|Ареалы]]
=== Ареал ===
XX ғасырдың ортасында ливтер Курляндияның 20 ауылын мекендеген: [[Мелнсилс]] (''Mustanum''), [[Колка (деревня)|Колка]] (''Kūolka''), [[Вайде]] (''Vaid''), [[Саунагс]] (''Sänõg''), [[Питрагс]] (''Pītrõg''), [[Кошрагс]] (''Koštrõg''), [[Мазирбе]] (''Ire''), [[Сикрагс]] (''Sīkrõg''), [[Яунциемс (деревня)|Яунциемс]] (''Ūžkila''), [[Лиелирбе]] (''Īra''), [[Микельторнис]] (''Piza''), [[Лужня (деревня)|Лужня]] (''Lūž'')<ref name="Аристэ33">{{мақала|автор=Аристэ П. А.|тақырыбы=Ливы и ливский язык|жариялаушы=Известия АН Латвийской ССР|жыл=1958|номер=11|беттер=33}}</ref>.
=== Диалект ===
Бұрында лив тілінде екі негізгі диалект болған: курляндық (курземдық) және салацтық (видземдік, лифляндық)<ref>''Лаанест А.'' {{[http://tapemark.narod.ru/les/266a.html Лив тілі]}}</ref><ref>{{cite book | url=1971_Illich-Svitych.pdf | title=Опыт сравнения ностратических языков | publisher=Наука | author=Иллич-Свитыч В. М. | year=1971 | location=М. | pages=63 | Том=I. Введение. Сравнительный словарь (b–Ḳ)}}</ref>. Салац тілі XIX ғасырда жоқ болып кетті. 1846 жылы А. Шёгрен 22 салац диалектін тасымалдаушыны тапқан. 1858 жылы Ф. Видеман 8 қартты тапқан, соңғысы 1868 жылы өлді<ref name="Moseley6">{{кітап|автор=Moseley Ch.|тақырыбы=Livonian|орны=München|жариялаушы=Lincom Europe|жыл=2002|беттер=6|серия=Languages of the world: Materials, 144|isbn=3-8958-6158-8, ISBN 978-3-8958-6158-1}}</ref>.

Курлянд диалектісі үшке бөлінеді: шығыс, батыс және орта. Олардың арасындағы айырмашылық үлкен емес. Алғашында әдеби тіл екі нұсқада құрылған (батыс және шығыс диалектілік үшін), 1970-1980 жылдары орта-лив ерекшеліктері әдеби тілден тасталады<ref name="autogenerated1">{{cite book | title=Языки мира. Уральские языки | publisher=Наука | author=Вийтсо Т.-Р. | year=1993 | pages=77 | isbn=5-02-011069-8 | Бөлік=Ливский язык}}</ref>.

=== Статус ===
1991 жылы19 наурызда Латвия Республикасы қабылдаған «Еркін дамуы мен Латвияның ұлттық және этникалық топтардың мәдени автономиясының құқығы туралы» Заң бойынша, ливтерге «Латвия ұлттарының көне және негізгі ұлты» деген құқықтық статус беріледі, ал 1999 жылы 9 қаңтардан бастап лив тілінің статусы мемлекеттік деңгейде орнатылды, Латвия Республикасының 21 желтоқсан 1999 жылы қабылданған заңның 4 беті бойынша «Мемлекет тілі туралы»мемлекет, жергілікті халықтың(автохтон)<ref name="Kādi dokumenti">{{cite web|url=http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613|title=Kādi dokumenti apliecina, ka lībiešiem ir īpaša vieta Latvijā?|date=2011-12-12|publisher=valoda.lv|lang=lv|accessdate=2014-12-22}}</ref>. тілі ретінде лив тілінің сақталуын, қорғалуын және дамуын қамтамасыз етеді.1995 жылдан бастап, лив тілі мен лив мәдени құндылықтары Латвия ұлттық мәдени мұрасына енгізілген<ref name="Kādi dokumenti">{{cite book | url=143-Ryzhakova.pdf | title=Ливы: опыт возрождения почти исчезнувшего народа | publisher=Институт этнологии и антропологии РАН | author=Рыжакова С. И. | year=2001 | location=М. | pages=40—41 | isbn=5-201-13758-X, 978-5-201-13758-8 | Топтама=Исследования по прикладной и неотложной этнологии, № 143}}</ref>.

== Жазуы ==
Бірінші литвалық тілін зерттеушілер А. Шёгрен және Ф. Видеман, лив тілін жазу үшін фонетикалық транскрипциясын қолданды. Ол сондай-ақ 1863 жылы жарық көрген, Лив тіліндегі бірінші басылған кітабында қолданылған.<ref>{{cite web |url = http://www.kirj.ee/public/Linguistica_Uralica/2007/issue_1/ling-2007-1-2.pdf | title=Livonian Orthography | publisher=Linguistica Uralica | author=Ernštreits V. | pages=12}}</ref>

1920 жылдары шыққан жарияланымдарда, фонетикалық транскрипциясы негізіндегі орфография қолданылған, бірақ эстондық орфография элементтері бар. Сонымен қатар õ әріпі енгізілді<ref>{{cite web |url = http://www.kirj.ee/public/Linguistica_Uralica/2007/issue_1/ling-2007-1-2.pdf | title=Livonian Orthography | publisher=Linguistica Uralica | author=Ernštreits | pages=17 | Жыл=2007 | issn=0868-4731}}</ref>.

Лив тілінің алфавиті:

<big>[[А (латын)|Aa]], [[Ā]]ā, [[Ä]]ä, {{Unicode|[[Ǟ]]ǟ}}, [[B (латын)|Bb]], [[D (латын)|Dd]], {{Unicode|[[Ḑ]]ḑ}}, [[E (латын)|Ee]], [[Ē]]ē, [[F (латын)|Ff]], [[G (латын)|Gg]], [[H (латын)|Hh]], [[I (латын)|Ii]], [[Ī]]ī, [[J (латын)|Jj]], [[K (латын)|Kk]], [[L (латын)|Ll]], [[Ļ]]ļ, [[M (латын)|Mm]], [[N (латын)|Nn]], [[Ņ]]ņ, [[O (латын)|Oo]], [[Ō]]ō, {{Unicode|[[Ȯ]]ȯ}}, {{Unicode|[[Ȱ]]ȱ}}, [[Õ]]õ, {{Unicode|[[Ȭ]]ȭ}}, [[P (латын)|Pp]], [[R (латын)|Rr]], [[Ŗ]]ŗ, [[S (латын)|Ss]], [[Š]]š, [[T (латын)|Tt]], {{Unicode|[[Ț]]ț}}, [[U (латын)|Uu]], [[Ū]]ū, [[V (латын)|Vv]], [[Z (латын)|Zz]], [[Ž]]ž</big>.

Ескірген әріптері: [[Ö]]ö, {{Unicode|[[Ȫ]]ȫ}}, [[Y (латын)|Yy]], {{Unicode|[[Ȳ]]ȳ}}.

ț, ḑ, ņ, ļ және ŗ әріптерінің астындағы [[седиль]], дауыссыз дыбыстардың [[палаталдану II |палаталдануын]] білдіреді<ref>{{cite book | title=Parlons live: une langue de la Baltique | publisher=L'Harmattan | author=de Sivers F. | year=2001 | location=Paris; Budapest; Torino | pages=24 | isbn=2-7475-1337-8, ISBN 978-2-7475-1337-1}}</ref>. Дауысты дыбыс үстіндегі [[макрон]] ұзақтығын білдіреді.

== Тарихы ==

== Лингвистикалық сипаттамасы ==
=== Фонетика және фонология ===
==== Дауысты ====
Лив тілінің дауысты дыбыстар жүйесі<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite book | title=Livonian | publisher=Lincom Europe | author=Moseley Ch. | year=2002 | location=München | pages=14 | isbn=3-8958-6158-8, ISBN 978-3-8958-6158-1}}</ref>:
{| class="standard" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
!style="width:100px" rowspan="2" | [[Дауыстылар#Көтерілу|Көтерілу]]
! colspan="3" | [[Тілдің орналасуы]]
|-
!style="width:100px" |[[Дауыстылар|Алдыңғы]]
!style="width:100px" |[[Дауыстылар|Орта]]
!style="width:100px" |[[Дауыстылар|Артқы]]
|-
|[[Дауыстылар|Көтеріңкі]]
|i iː
|
|u uː
|-
|[[Дауыстылар|Орта-көтерінкі]]
|
|ɘ ɘː
|ɤ ɤː
|-
|[[Дауыстылар|Орта]]
|ɛ ɛː
|ə
|ɔ ɔː
|-
|[[Дауыстылар|Астыңғы]]
|æ æː
|
|ɑ ɑː
|}
Ә дауыстысы екпінсіз буындарда, ɘ дауыстысының [[алафон]]ы болып табылады. Екеуіде õ әріпімен белгіленеді.

[[Дифтонг]]тар екпінді буындарда ғана кездеседі. Олардың барлығы, ie - ден басқа, бәсеңдейтін екпіндер<ref>{{cite book | title=Livonian | publisher=Lincom Europe | author=Moseley Ch. | year=2002 | location=München | pages=19 | isbn=3-8958-6158-8, ISBN 978-3-8958-6158-1}}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

← Ескі түзетулер	19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Лив тілі - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Zhumash.alibek: /* Дауысты */