https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B
Көміртектің сутекті және оттекті қосылыстары - Түзету тарихы
2026-04-19T22:10:02Z
Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы
MediaWiki 1.23.3
https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=45063&oldid=prev
Moderator: 1 түзету
2025-04-25T18:25:27Z
<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>
Moderator
https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=45062&oldid=prev
Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық
2015-10-19T04:22:24Z
<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Метан''' - СН<sub>4</sub>, [[иіс]]сіз, [[түс]]сіз газ. Ол ''шалшық'' немесе ''кеніш газы'' деп аталады, себебі [[метан]] көмір бассейндерінде [[көмір]] өндіргенде жинақталады, кейде сол [[газ]] жарылып апатты [[жағдай]]лар туып жатады, яғни мына [[реакция]] жүреді:<br />
<br />
::СН<sub>4</sub>+ 2О<sub>2</sub>= СО<sub>2</sub>+ 2Н<sub>2</sub>О<br />
<br />
Метан - [[су]]да ерімейтін, ауадан жеңіл [[газ]] D (ауа)=0,55.<br />
<br />
=Көміртектің оттекті қосылыстары=<br />
Көміртек II және IV валенттілігіне [[сәйкес]] [[оксидтер]] CO мен СО<sub>2</sub> түзеді.<br />
<br />
==Көміртек (II) оксиді CO==<br />
===Алынуы===<br />
[[Өнеркәсіп]]те (домна пештерінде) [[кокс]] жанып, көмірқышқыл газына айналады. Ал [[оттегі]] жетіспегенде көмірмен [[әрекет]]тесіп көміртек (II) оксидін түзеді.<br />
<br />
::С + О<sub>2</sub> = СО<sub>2</sub><br />
::СО<sub>2</sub> + С = 2СО<br />
::2С + О<sub>2</sub> = 2CO<br />
<br />
[[Ауа]]дан сәл жеңіл, түссіз улы газ, суда нашар ериді. Иіс газы деп аталады. Қалыпты [[жағдай]]да сумен әрекеттеспейді.<br />
<br />
===Химиялық қасиеті===<br />
CO [[тұз]] түзбейтін оксид, көбінесе жоғары [[температура]]да тотықсыздандырғыш ретінде домна пешінде, органикалық, синтезде қолданылады. Қыздырғанда [[Металдар|металл]] оксидтерінен металды тотықсыздандырады.<br />
<br />
::CuO + CO = Cu + СО<sub>2</sub><br />
::SiО<sub>2</sub> + 2СО = Si + 2CО<sub>2</sub><br />
<br />
Көмір (II) оксиді - [[ауа]]да көгілдір жалынмен жанатын [[газ]].<br />
<br />
::2СО + О<sub>2</sub> = СО<sub>2</sub><br />
<br />
==Көміртек (IV) оксиді==<br />
Көміртек (IV) оксиді - СО<sub>2</sub>, түссіз, иіссіз, ауадан ауыр, жануды қолдамайтын, [[жануарлар]] мен [[адам]]дардың тыныс алуы нәтижесінде бөлінетін газ (ауада 0,039%). СО<sub>2</sub> - көмірқышқыл газы [[ауа]]дан ауыр болғандықтан (D (ауа) = 1,52) [[жертөле]]лерде, [[шұңқыр]]ларда, [[шахта]]ларда, [[құдық]]тарда жиналып қалады. Сол жерлерде жүргенде сақтану [[ереже]]лерін қолданады. Сондай-ақ белмелерді де жиі желдету қажет. Ол оңай сұйыққа айналады (5, 7 мПа [[қысым]]да, 20°С), ал - 78,5°С қатты күйге де (құрғақ [[мұз]]) айнала алады.<br />
<br />
[[Құрылым]]дық [[формула]]сы О = С = О<br />
<br />
===Алынуы===<br />
1) [[жану]] реакциясы<br />
<br />
::С + О<sub>2</sub> = СО<sub>2</sub><br />
<br />
2) [[карбонаттар]] айырылғанда<br />
<br />
::СаСО = СО<sub>2</sub>↑ + СаО<br />
<br />
3) [[зертхана]]да<br />
<br />
::СаСО<sub>3</sub> + 2HCl = СO<sub>2</sub>↑ + СаСl<sub>2</sub> + Н<sub>2</sub>O<br />
<br />
4) негіздік [[тұздар]] айырылғанда<br />
<br />
::(CuОH)<sub>2</sub>CО<sub>3</sub> = СО<sub>2</sub> + 2СuО+ Н<sub>2</sub>О<br />
<br />
5) [[органикалық зат]]тар жанғанда<br />
<br />
::СН<sub>4</sub> + 2О<sub>2</sub> = СО<sub>2</sub> + 2Н<sub>2</sub>О<br />
<br />
===Химиялық қасиеттері===<br />
СО<sub>2</sub> - қышқылдық оксид, оған [[көмір қышқылы]] сәйкес келеді. Мынадай реакцияларға түседі:<br />
<br />
1) негіздік оксидпен әрекеттесіп тұз түзеді:<br />
<br />
::СО<sub>2</sub>+ СаО = СаСО<sub>3</sub><br />
<br />
2) негізбен әрекеттесіп [[тұз]] бен [[су]] түзеді:<br />
<br />
::СО<sub>2</sub> + Са(ОН)<sub>2</sub> = СаСО<sub>3</sub>↓ + Н<sub>2</sub>О<br />
<br />
3) [[кальций]] карбонатының судағы ерітіндісіне көмірқышқыл газын артық [[мөлшер]]де жібергенде [[тұнба]] жойылып, ерімтал қышқыл тұз түзіледі:<br />
<br />
::СаСО3 + Н<sub>2</sub>О + СО<sub>2</sub> → Са(НСО<sub>3</sub>)<sub>2</sub><br />
<br />
4) сумен әрекеттескенде әлсіз, тұрақсыз [[көмір]] қышқылын береді:<br />
<br />
::СО<sub>2</sub>+Н<sub>2</sub>О ↔ Н<sub>2</sub>СО<sub>3</sub><br />
<br />
Кальций гидроксиді, ізбес суы, әк сүті, көмірқышқыл газына сапалық реакция жасайтын [[реагент]] болады (СаСО<sub>3</sub> ақ тұнбаның түзілуі).<br />
<br />
::Са(ОН)<sub>2</sub> + СО<sub>2</sub> = СаСО<sub>3</sub>↓ + Н<sub>2</sub>О<br />
<br />
===Қолданылуы===<br />
[[Өрт]] сөндіргіштерде, газдандырылған сулар алғанда, тоңазыткыштарда қолданылады.<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref><br />
=Дереккөздер=<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
<br />
[[Санат:Химия]]<br />
<br />
<br />
{{Chem-stub}}</div>
Нұрлан Рахымжанов