Matiia: 2.134.5.165 (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

2016-01-19T16:47:18Z

2.134.5.165 (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Кіші жүз
|карта = Жуз.svg
|статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында
|size = 200 px
|сипаттамасы = XX ғ. басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстаңған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген

|p1 = Қазақ хандығы
|flag_p1 = Kazakh Khanate.svg
|құрылуы = [[1718]]
|ыдырауы = [[1822]]

|s1 = Ресей империясы
|flag_s1 = Flag_of_Russia.svg
|астана = [[1718]]—[[1798]] [[Ташкент]]
|тілі = [[Қазақ тілі]]
|халқы = [[Қазақтар]] <br /> 1,1 млн адам. ([[1800|1800 ж.]])
|басқарушылар_титулы2 = 
|дейін = Қазақ хандығы
|кейін = Ресей империясы
}}
:''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]''
[[File:Жуз.svg|thumb| alt=A.| Қазақ жүздерінің мекендеген жерлері. Ұлы жүз(қызғылт түспен белгіленген), Орта жүз(қызғылт сары түс), Кіші жүз(жасыл түс)]]
===Кіші жүздің Ресейге қосылуының алғышарттары мен себептері===
[[Жоңғария]]мен ұзаққа созылған аса ауыр соғыста қазақ жасақтары тамаша жеңіске жеткенімен ол табыс баянды бола қоймады. [[Қазақ хандары]] мен сұлтандарының тақ таласына байланысты алауыздығы салдарынан бұл күреске [[Ресей империясы]] да тартылды.

Ресей қалайда [[Қазақстан]]ды өзіне қосып алуды көксеп, қолайлы кезеңді күтумен болды. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]] қазақ хандығында жеке өз билігін нығайту жолдарын жатпай-тұрмай тынымсыз іздестіре бастады. [[Кіші жүз]]дің ханы Ресей мемлекетінің қолдауына сүйенуге бел буды. Бұл ретте оның жеке басының қадір-қасиеті де шешуші рөл атқарды.

Әбілқайыр Жоңғариямен соғыс қызу жүріп жаткан [[1726]] жылдың өзінде-ақ Ресейге елші жіберіп, оның қол астына өту туралы өтініш білдіру арқылы әрекет жасап көрген болатын. Бұл өтінішті елші Қойбағар жеткізген еді. Алайда ханның өтініші ол жылы жауапсыз қалдырылды.

[[1730]] жылы Кіші жүздің билері ханға Ресеймен әскери одақ жасасуды ұсынды. Алайда Әбілқайыр өз уәдесінде тұрмай, Ресеймен келіссөз мүлде басқаша сипат алды. Ресейдің өкімет билігімен неғұрлым жақын бола түсу мақсатымен 1730 жылғы қыркүйек айында Әбілкайырдың батыр [[Сейітқұл Қойдағұлов|Сейітқұл Қойдағұлұлы]] мен би [[Құлымбет Көштайұлы|Құтлымбет Қоштайұлы]] бастаған елшілігі Кіші жүзді Ресейдің қарамағына алу туралы императрица [[Анна Иоанновна]]ның атына жазылған өтінішті табыс ету үшін [[Санкт-Петербург]]ке келді.

Бұл жолы Әбілқайырдың елшілігіне зор құрмет көрсетіліп, ол үлкен ықыласпен қарсы алынды. Ресей үшін Кіші жүзді [[империя]]ның құрамына қосып алудың ең қолайлы сәті туды. Бұған дейін Ресейдің құрамына ''Еділ [[қалмақтар]]ы, Кабардин князьдігі'' косылған болатын.

1731 жылы императрица Анна Иоанновна Кіші жүздің қазақтарын Ресейдің қол астына алу туралы грамотаға (ресми құжатқа) қол қойды. Бұл грамотаға қол қою кезінде бірқатар шарттар қойылатыны ескерілді.
* Біріншіден, Кіші жүз қазақтары Ресейге адал қызмет етуге және башқұрттардың үлгісі бойынша мұқият жасақ төлеп тұруға міндетті болды.
* Екішіден, Ресейдің қол астындағы өзге халықтардың тарапынан қазақтарға шабуыл жасауға тыйым салынуы тиіс болды.
* Үшіншіден, қазақтарға олардың жаулары шабуыл жасай қалған жағдайда Ресей қазақтарды қорғауға міндеттенді.
* Төртіншіден, Әбілқайыр Ресейдің қол астындағы халықтардан алынған тұтқындарды
қайтаруы, ал қалмақтармен және [[башқұрттар]]мен тату-тәтті бейбіт жағдайда өмір сүруі тиіс болды.

Алайда содан көп кейінгі оқиғалар ол шарттардың бірде-біреуін екі жақтың да орындамағанын көрсетті. Екі жақ та өздерінің пайдаларын көздеумен болды. Империяның қол астына қараудың жалған сипаттары ғана орын алды.

===А. Тевкелев бастаған елшіліктің Кіші жүзде болуы===
Қазақтардан ант алу үшін патша үкіметі Әбілқайырға [[1731]] жылғы [[сәуірдің 30|30 сәуірде]] Санкт-Петербургтен [[Алексей Иванович Тевкелев|А.И. Тевкелев]] бастаған елшілікті жіберді. Оған Кіші жүздің билеушілерін Ресейдің кол астына қалай өткізуі керектігі жөнінде жан-жақты нұсқау берілді. Кіші жүздің ат төбеліндей билеуші тобын қалағанынша дүние-мүлік беріп, тікелей сатып алу жағын да қарастырып көруді тапсырды.

Ол үшін 1 миллион орыс рубліне дейін жұмсауға рұқсат етілді. Әбілқайырға императрица Анна Иоанновнамың атынан қымбат бағалы сыйлықтар — болат қылыш, бұлғын ішік, екі түлкі тымақ, шұға маталар мен басқа да сыйлықтар беру көзделді.

Бірақ оларды [[Құран]] ұстап [[ант]] берілгеннен және құжатқа кол қойылғаннан кейін ғана тапсыру қарастырылды. [[Дипломатия]]лық тапсырмамен келгендердің құрамында башқұрттың ықпалды старшины әрі батыры [[Таймас Шайымов]] тa болды.

Бұл дипломатиялық тапсырмамен келген елшілік, сонымен қатар барлау мәліметтерін де жинауға — жер бедерін суреттеуге, қазақтардың тілі, әдет-ғұрпы және салт-дәстүрлері туралы мәліметтер жинақтауға тиіс болды. Елшілік сондай-ақ қазақтардың империя кол астына өтуі қабыл алынған кездегі көңіл күйінің қандай болғанын да білуі тиіс еді. Тевклевке казақтардың ең жақын көрші халықтары туралы да [[дерек]]тер жинау тапсырылды.

Қазақ хандығын Ресейге қосып алуға деген ерекше мүдделіліктің болғаны Ресей императоры [[Петр І|I Петрдің]] мына бір сөздерінен айқын аңғарылады. Ол былай деп жазған еді: {{cquote|''Бір миллион сомга дейін қыруар көп шығын жұмсайтын болсақ та, оны тек бір жапырақ қағаз арқылы Ресей империясының құрамында ұстау керек, өйткені ол, қырғыз-қазақ ордасы... бүкіл Азия елдерінің қақпасын ашатын кілт''.}}

===Әбілқайыр ханға қарсы оппозицияның қалыптасуы===
[[Кіші жүз]]дегі қазақ [[ақсүйек]]терінің едәуір бөлігі Ресейдің кол астына өтуге үзілді-кесілді қарсы болды. Олардың Ресейдің қол астына өту туралы сөзді естігілері де келген жоқ. Жергілікті жерде айқындалғанындай, Ресейдің қол астына өту туралы шешім [[Әбілқайыр хан]]ның жеке өзінің бастамасы бойынша қабылданған болып шықты.

[[Оппозиция]]лық көңіл күйдегі көптеген қазақ билеушілері Ресеймен екі арадағы келіссөздерді болдырмай, ашықтан-ашық үзіп тастауға тырысып бақты. Ресей елшілерін өлтіріп жіберуге әрекет жасағандар да болды. Сондықтан да дипломатиялық тапсырмамен келген елшілерді қорғау ісі Әбілкайырдың өз ұлы [[Нұралы хан|Нұралы сұлтанға]] сеніп тапсырылды.

Қазақ билеушілері негізінен алғанда сенімді де тиімді одақтас іздеп табу мүддесін басшылыққа алды, ол одақтастар олардың бостандығына озбырлық жасап, қол сұқпайтын болуы керек деп үміттенді.

===Әбілқайыр ханның және оның теңірегіндегілердің Ресейдің қол астына өтуді кабылдауы===
Өзін [[Ресей империясы]]ның сенімді өкілі екендігін алға тартып, дүние-мүлікке қызықтыру аркылы [[пара]] беру, уәделі келісімге көндіру, кей-кейде ашықтан-ашық қоқан-лоқы жасап қорқыту арқылы А. Тевкелев келіссөздерді ақыры өз пайдасына шешті. [[Ресей]] елшісі Әбілқайырдың төңірегіндегілерді Ресейдін қол астына өтуге көндірді.

[[1731]] жылдың [[10 қазан]] күні Әбілқайыр хан, сұлтандар және 13 рудан тұратын ірі билер мен батырлардың шағын тобы Ресей империясының қол астына өту туралы ант қабылдады. Бұл оқиға [[Ырғыз]] және [[Тобыл (өзен)|Тобыл]] өзендерінің арасындағы [[Майтөбе]] деген шатқалда өтті.

Ант қабылдауға барлығы 29 қазақ старшыны қатысты. Ол ең алды-
мен ''«хан партиясы»'' деп аталатын топтың мүшелері болатын. Бірінші болып Әбілқайыр хан, одан соң старшина [[Бөкенбай Мамаұлы|Бөкенбай]], [[Есет Көкіұлы]] батыр, [[Құдайменді мырза]] ант қабылдады. Қазақ ақсүйектерінің едәуір тобы [[келіссөз]]дер жүріп жатқан кезде дипломатиялық тапсырмамен келгендерге дүниеге қызығып, ашықтан-ашық сатылып кетті.

Қазақтардың Ресейдің кол астына өтуі, міне, осылай басталды. Әбілқайыр
Ресей патшасының тағына адал болудың кепілі ретінде өзінің ұлдарының қатарынан Ресейге [[аманат]] жіберуге уәде етті.

Ресейдің [[дипломатия]]лық тапсырмамен келген елшілері Қазақстан аумағында бір жылдан астам уақыт бойы болды. Ол қазақ қоғамын егжей-тегжейлі жан-жақты зерттеді, қаншалықты мол мүмкіндіктер бар екенін байқап қарады. Тевкелев Кіші жүзде атқарған сәтті дипломатиялық қызметі үшін әуелі [[полковник]], одан сәл кейінірек орыс [[армия]]сының [[генерал]]ы әскери шенін алды.

Ақырында оның ұрпақтары [[Орынбор]] өлкесіндегі ірі-ірі [[мұсылман]] [[помещик]]теріне айналды, олардың мың-мыңдаған басыбайлы шаруалары болды. Ал башқұрт старшинасы Таймас Шайымовқа тархан атағы берілді.

Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан Ресейдің қол астына өтуді қабылдағаннан кейін Кіші жүз қазақтарының арасындағы беделі мен ықпалынан айырыла бастады. Бұл ретте [[Орта Азия]] хандықтарының билеушілері келеңсіз рөл атқарды. Өйткені олар бұл аймақта [[Исләм|ислам дінінің]] ықпалы елеулі түрде әлсірейтін болды деп түсінді.

Ал Әбілқайыр Ресей мемлекетінің қол астына өтуден алған мәртебесіне
көңілі толмай, Ресей аумағына шабуыл жасай бастады. Сондықтан да патша үкіметі кейінірек оны тағы да екі рет ант қабылдауға мәжбүр етті.

Бірақ хан Ресей аумағына шабуыл жасауын тоқтатқан жоқ. Оның Ресей қол астына өтуден күткен үміті ақталмады. Сондықтан да ол өз ғұмырының соңғы күніне дейін патша әкімшілігіне бағынбауға тырысты. Оның үстіне, қазақтардың [[қалмақтар]]мен, [[башқұрттар]]мен және [[Орал]] казактарымен шекара аймағындағы шиеленісті қақтығыстары тоқтатылмады. Әбілқайырдың патша үкіметіне қарсы белсенді іс-әрекеттері ол [[1748]] жылы өзінің саяси қарсыластарының қолынан қаза тапқаннан кейін ғана тоқтады.

Ресейдің қол астына өткен [[Кіші жүз]] қазақтарына патша үкіметі тарапынан ешқандай нақты әскери көмек көрсетілмеді. Әскери [[гарнизон]]дарының аздығы және қару-жарақтарының нашар болуы салдарынан Ертіс бойындағы бекіністер де қазақтарды жоңғар қалмақтарынан қорғай алмады. Сондықтан да жоңғарлардың билеушісі [[Галдан-Церен]] [[1741]] жылы [[Қазақстан]] аумағына жаңадан жойқын жорық жасады.

===Патша үкіметінің Қазақстандағы жағдайының одан әрі нығаюы===
Әбілқайыр Ресейдің қол астына өткеннен кейін тап сондай әрекетке қазақтардың басқа да бірқатар билеушілері бара бастады. Бейне бір тізбекті реакция сияқты құбылыс пайда болды. Оның үстіне, Ресейдің қол астына өту бәлендей міндеттер жүктей қоймайтын еді.

Патша үкіметі қазақтардың билеушілеріне ірі-ірі сыйлықтар берді. Әрбір шекаралық бекініске қазақтардың ақсүйектеріне ''«қолдау көрсету үшін»'' едәуір мөлшерде ақшалай қаражат бөлінді. [[Орта жүз]]дің және Орта Азияның басқа да халықтары хандарының Ресейдің қол астына өтуіне Әбілқайырдың тигізген ықпалы мен атқарған рөлі күшті болды.

Ол ара ағайындық қызмет атқарды, ал патша үкіметі түрлі сыйлықтар жасауға, ақшалай және азық-түлік жағынан көмек көрсетуге сараңдық жасамады. [[Қазақтар]] шекаралық шептерде айырбас түріндегі сауда жасауға мүдделі болды.
Ресейдің қол астына өту олардың қысқы уақытта шекара шебінің ішкі жағына өтіп, уақытша түрақтауына мүмкіндік беретін еді. [[Ресей]] өзінің қол астына өткен хандықтардың ешқайсысының ішкі істеріне де, сыртқы істеріне де қол сұғып араласпады.

Сондықтан да [[1731]] жылдың соңына қарай Орта жүздің ханы [[Сәмеке хан|Сәмеке]] Ресейдің қол астына өтті және оған адал болуға ант қабылдады. [[1733]] жылы [[Ұлы жүз]] тарапынан да Ресейдің құрамына кіруді сұраған алғашқы әрекет жасалды. Алайда Ұлы жүздің Ресей аумағынан алыс жатуы себепті 30-жылдары ол Ресейдің құрамына ене алған жоқ.

[[1740]] жылы [[Орынборда]] Әбілқайырдың ара ағайындық етуімен Орта жүздің ханы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]] пен сұлтан [[Абылай хан|Абылай]] Ресейдің қол астына өтті. Атап айтатын бір нәрсе - Ресейдің қол астына негізінен шекара шебіне таяу тұратын қазақтар өтті.

1731 жылы патша үкіметі Әбілқайырдың көмегімен Хиуа хандығын Ресейдің қол астына өткізуге әрекет жасап бақты. Бірақ Хиуа хандығы ол ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартты. 1742 жылы Әбілқайырдың белсенді ара ағайындық көмегімен Орынбор қаласында Ресейдің қол астына 30 мың қарақалпақтар да өтті.

===Орынбор («Қырғыз-қайсақ») экспедициясының қызметі===
Кіші жүз қазақтарының шекара аймағындағы жерінде патша үкіметінің жағдайын нығайтып, бекіте түсу үшін [[1734]] жылы ''[[Қырғыз-қайсақ экспедициясы]]'' құрылды. Оны I Петрдің сыбайлас жақын серіктерінің бірі [[Иван Кириллович Кириллов|И.К. Кириллов]] басқарды. Ал оның көмекшісі қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен заңдарын жақсы білетін тілмаш [[Алексей Иванович Тевкелев|А. Тевкелев]] болды. Кейінірек қырғыз-қайсақ экспедициясы ''[[Орынбор экспедициясы]]'' деп аталды. Оның құрамындағы 2700 адамның 2500-і әскери қызметшілер еді. Экспедицияға үкіметтің берген тапсырмасы Кіші жүздің жағдайын жан-жақты зерттеу болды. Атап айтқанда, олар табиғи ресурстарды зерттеумен, жер бетінің картасын түсірумен айналысты.

[[1735]] жылы Әбілқайыр ханның өтініші бойынша [[Орынбор]] қаласының негізі қаланды. Қазақ ханы дала төсінде әлдебір бүліншілік оқиғалары бола қалса, сол бекініс-қамалда бой тасалауды көздеген болатын. Қамал [[Ор (өзен)|Ор]] өзенінің [[Жайық]]қа қүяр жерінде салынды.

Кейін ол Ор бекінісі деп аталды. Орынбор бекінісі Ресей аумағының ішкі жағына ауыстырылды. Орынбор [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] аумағын отарлаудың [[стратегия]]лық орталықтарының біріне айналды. Ол Ресейдің еуропалық бөлігі мен қазақ даласынын, Орта Азияның аралығындағы ірі сауда орталығы қызметін де атқарды.

Кириллов қайтыс болғаннан кейін Орынбор экспедициясының бастығы болып [[Татищев Василий Никитич|В.И. Татищев]] тағайындалды. Әбілқайыр ханның

===Патша үкіметінің Орал шекаралық шебін нығайтуы және жер дауының шиеленісуі===
Қазақтарды өзінің қол астына алғаннан кейін патша үкіметі бекіністер салуға қызу кірісті. Оның бұл әрекеті шекара аймағындағы жер дауын бірден өршітіп жіберді.
* Біріншіден, [[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] 30—40-жылдарында әскери бекіністері бар Үй шекара шебі салынды, ол Жоғарғы [[Жайық]] бекінісінен [[Звериноголовская]] бекінісіне дейінгі 770 шақырымға созылды.
* Екіншіден, патша үкіметі [[1734]] жылдан бастап қазақтардың Жайық өзенінің оң жақ өңірінде көшіп-қонып жүруіне қатаң тыйым салды.
* Үшіншіден, [[1742]] жылы патша үкіметі қазақтардың Жайық өзеніне, Жайық қалашығына, сондай-ақ салынып жатқан бекіністерге жақын келуінің өзіне қатаң тыйым салды.

Мұндай қатаң шектеулер мен тыйым салулар содан кейінгі жылдарда да жалғаса берді. Мұның бәрі де көшпелі қазақтардың [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық жағдайын нашарлата түсгі. Сөйтіп қазақтар салынып жатқан шекара шебіне дүркін-дүркін шабуыл жасауды жиілетті. [[Мал шаруашылығы]]мен айналысатын қазақтар дағдарысты қиын жағдайда калды, көшпелілердің кедейленіп, қайыршылану үрдісі басталды.

===Кіші жүз қазақтарының Ресейдің қол астына өтуінің салдарлары===
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының бір бөлігінің Ресейдің қол астына өтуінің, негізінен алғанда, ұзаққа созылған келеңсіз салдарлары болды. Қазақ халқы бірте-бірте өз тәуелсіздігінен айырыла бастады. Патша үкіметі хандар мен сұлтандарды уақыт өткен сайын өзінің бір айтқанды екі етпейтін тәртіпті шенеуніктерге айналдырып алды.

Патша үкіметі жалпықазақтық хандықтың болуын танудан саналы түрде қасақана бас тарту арқылы Қазақ мемлекетінің аумақтық тұтастығын бұзып, бірлігін ыдырата бастады. Іс жүзінде қазақтардың билеушілерімен ешқандай келісіп алмай-ақ, қазақ-орыс шекарасының бүкіл өн бойына ''әскери бекіністер, қамалдар, далалық шағын бекіністер'' салуды үсті-үстіне үдете берді.

Жайылымдық жерлердің тарыла түсуі мал өсірумен айналысатын көшпелі және жартылай
көшпелі қазақтардың шаруашылық негізін елеулі түрде шайқалтты. Жұт болған жылдары қазақтардың мал басын аман сақтап қалуы үшін шекара шебіндегі аймақтарға көшіп баруына рұқсат етілмеді.

Қазақстанның Ресейдің ықпалына енуі кейінгі жылдары қазақтардың [[Орта Азия]] мемлекеттерімен қарым-қатынасының едәуір нашарлап кетуіне әкеп соқтырды. Хиуа мен Бұхардың әскерлері [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] қазақтарына оқтын-оқтын жорық жасап тұрды, алым-салық төлетті. Сонымен қатар Ресей мен Қазақстанның екі арасындағы сауда қатынастарының күшейе түсуі едәуір оңды сипат алды.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы]]

{{Kz-hist-stub}}

Кіші жүздің Ресейге қосылуы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Matiia: 2.134.5.165 (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)