https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80%2C_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%2C_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80Кристаллографиялық осьтер, параметрлер, индекстер - Түзету тарихы2026-04-19T12:44:46ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=48567&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:26:07Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=48566&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-20T12:27:29Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Кристаллографиялық осьтер, параметрлер, индекстер'''.<br />
[[Кристалдар]]дың формасын қағаз бетіне түсіру қажет болады.<br />
Ол үшін кәдімгі [[Проекция|геометриялық проекция]] әдісі қолданылады.<br />
Кристалды проекциялағанда алдымен оның симметриялық<br />
мүшелерін, яғни [[симметрия]] жазықтығын, осін және центрін<br />
проекцияда көрсету керек.<br />
[[Проекция]] әдісі бойынша көбінесе координаталық үш ось алынады. Тек кейбір кристалдардыц «өзгешелігіне қарай төрт ось<br />
алынуы мүмкін.<br />
Үш ось X, У, Z әріптерімен немесе I, II, III [[Рим Цифрлары|рим цифрлармен]],<br />
төрт ось алынатын болса, X, У, V, Z, әріптерімен немесе I, II, III,<br />
IV цифрларымен белгіленеді. Осьтердің түйіскен жері — координатаның басы — О әрпімен белгіленеді.<br />
Бірінші ось (I) немесе X бақылаушының өзіне қарай, екінші<br />
ось (II) немесе У онға карай бағытталған, үшінші ось (III) немесе Z тік бағытталған.<br />
[[Координаттар|Координата]] осьтерінің бақылаушыға, оңға және жоғары қараған бағыттары оның оң (оңқай, +) бағыты, олардың кері бағыттары, яғни бақылаушыдан сырт қараған, солға және төмен<br />
қараған бағыттар сол (солақай,—) бағыты болып саналады.<br />
Осы айтылған координата осьтерінің бағыттары кристалдың<br />
симметриялық осьтеріне, жазықтықтарына немесе ол жазықтарға перпендикуляр бағытта дәл келтіріліп алынады. Демек,<br />
кристалдардың симметрия осьтері мен кристаллографиялық<br />
координата осьтерін бір-бірімен шатастырмау керек, өйткені<br />
оның екеуі екі басқа нәрсе, олардын. бағыты тек кейбір жағдайларда ғана бір-бірімен дәл келуі мүмкін.<br />
Кристалдардың симметриялық осі олардың табиғи құрылысына байланысты түсінік, ал кристаллография осі кристаллография ғылымында алынған проекциялық координата осьтері, бұл<br />
табиғи нәрсе емес, тек геометриялық түсінік. Бірақ координата<br />
осьтерін кристалдың қырларына дәл келтіру керек, тек сонда<br />
ғана кристалдың жақтары дұрыс көрсетілетін болады.<br />
Кристалдың жазық беттерінің координата осьтеріндегі проекциялық кесінділері, яғни осьтермен кездескен нүктелер мен<br />
координата басының арасы a, b, с әріптерімен белгіленеді.<br />
(1-сурет).<br />
Бірінші осьтегі кесінді 01 = а, екінші осьтегі кесінді 02 = Ь,<br />
үшінші осьтегі кесінді 03 = с.<br />
Сол осьтердегі кесінділерге қарсы жатқан бұрыштар былай<br />
аталады (1-суреттің он жағындағысы):<br><br />
а-ға қарсы бұрыш α ([[альфа]]),<br><br />
Ь-ға қарсы бұрыш β ([[бета]]),<br><br />
с-ға қарсы бұрыш ү ([[гамма]]).<br />
[[Сурет:Кристалдардың осьтері мен бұрыштары.png|thumb]]<br />
Кристалдардың сипатын белгілеу үшін оның жақтары арасындағы бұрыштарын білу керек. [[Кристалдар]] ірі де, ұсақ та болып кездесетін болғандықтан,<br />
олардың, жақтарыда үлкенді-кішілі болады, ал онан [[Стено заңы]]<br />
бойынша кристалл бұрыштарының тұрақтылығы өзгермейді.<br />
Сондықтан бізге a, Ь, с, кесінділерінің дара ұзындығы керек<br />
емес, солардың арасындағы қатынасы a : b : с қажет.<br />
Егер кристаллографиялық ось<br />
ретінде кристалдың түйіскен үш<br />
қыры алынатын болса, өлшеуіш<br />
ретінде жеке жақтыц сол осьтермен түйіскен кесіндісі алынатын<br />
болса, кристалдың әрбір жағы<br />
үш бүтін санмен анықталады.<br />
Осы қағиданы түсіндіру үшін кристалдың ішкі құрылысын<br />
еске алайық . Кристалдың қай жағы болса да решетканың түйін<br />
нүктесі арқылы өтеді. Сондықтан кристалл жағының әрбір осьпен кездескен кесіндісінде түйін аралықтары бүтін санға тең болады.<br />
Кристалл решеткасының түйін аралықтарын қазіргі уақытта<br />
рентген анализімен өлшейді. Бірақ [[рентген сәулесі]]н қолданбай-ақ, решетка осьтеріндегі түйін аралықтарының қатынастарын<br />
табуға болады. Ол үшін кристалдың үш осьті бірдей кесіп өткен жағындағы кесінділердің ұзындығын өлшеу керек. Осыдан<br />
табылған сандар түйін аралықтар санына пропорционал болады. Сол сандарды өз ара бөлу арқылы осьтердің түйін аралық<br />
қатынастарын табады.<br />
[[Сурет:Схема.png|thumb]]<br />
Мысалы, 2-суретте решетканың үш қыры ОХ, ОУ, OZ координата осьтері болып алынған. Кристалдың екі жағын алып қарастырайық . Бірінші жақ, а<sub>1</sub>b<sub>1</sub>c<sub>1</sub> , оның осьтермен кездескен кесінділері: бірінші осьтікі — Оа, екіншісінікі — Ob, үшіншінікі —<br />
Ос. Екінші бет а<sub>2</sub>Ь<sub>3</sub>с<sub>6</sub> оның осьтермен кездескен кесінділері: бірінші осьтікі — Оа<sub>2</sub>, екіншінікі — ОЬ<sub>3</sub>, үшіншінікі — Ос<sub>6</sub>.<br />
Осы көрсетілген кесінділер Оа, Ob, Ос және Оа<sub>2</sub>, ОЬ<sub>3</sub>, Ос<sub>6</sub><br />
кристалл жағының сызықтық параметрлері деп аталады.<br />
Бірінші жақтың кесінділері әрбір осьтен бір ғана түйіннен<br />
келғен, яғни оның параметрлері ылғи бірлік сан болады:<br />
a:b:c=1:1:1 Сондықтан бірінші жақты бірлік жақ деп<br />
атайды. Бірлік жақтың параметрлері a, b, с осьтік бірліктер деп<br />
аталады.<br />
Екінші жақтың параметрлері алдыңғыға сәйкес 2а:ЗЬ :бс —<br />
= 2 : 3 : 6 болады.<br />
Осы көрсетілген 1, 2, 3, 6 сандар жақтардың сандық параметрлері деп аталады. Осы сандық параметрлер әр уақытта бүтін және жай сандар болу керек. Мұны кристалл жақтарынын бүтін рационал сандық параметр заңы деп айтады. Бұл заңды<br />
алғаш француз ғалымы [[Гаюи]] [[1784]] жылы тапқан.<br />
Осы айтылған параметрлер қатынасы a : b : с мен жоғарыда<br />
айтылған бұрыштар а, р, ү кристалл заттардың константалары<br />
деп аталады.<br />
Кристалл жақтарын белгілеуге қолайлы болу үшін сандық<br />
параметрлердің орнына олардың кері шамасын алатын әдіс бар.<br />
Кристалл жақтарының координата осьтерімсн кездескен кесінділеріне кері шаманы [[индекс]] деп атайды.<br />
Демек, 2 : 3 : 6 сандық параметрлер орнына олардың кері<br />
шамасы 1/2 : 1/з : 1/б алынады. Осы бөлшектердің қатынас шамасын өзгертпей оны бүтін сандардың қатынасымен айырбастауға<br />
болады. Мысалы, <math>\frac{1}{2} : \frac{1}{3} :\frac{1}{6}= \frac{6}{2}:\frac{6}{3} :\frac{6}{6}= 3 : 2 : 1.</math> Сонда<br />
3 : 2 : 1 саны жақтың үш индексі болады.<br />
Индекстердің жалпы жиынын [[символ]] (белгі) деп аталады.<br />
Символды жақшаның ішіне жазады, индекстер арасына қос<br />
ноқат қойылмайды. Сондықтан алдыцғы мысалға алған жақтың<br />
символы былай жазылады (321). Мұны символ үш, екі, бір деп<br />
оқиды («үш жүз жиырма бір» деп оқуға болмайды).<br />
Индекстер жалпы түрде әріппен белгіленеді: бірінші ось индексі һ, екінші ось индексі k, үшінші ось индексі L. Сонда символдың жалпы түрі (hkl) болады.<br />
Кристалдың кейбір жақтары координата осьтерінің біреуімен-ақ кездесіп, басқа екеуімен кездеспей, оған параллель кетеді; кейде екеуімен кездесіп, үшіншісіне параллель болады; кейде<br />
үшеуімен де кездеседі (біз жоғарыдағы мысалда үшеуімен кездескен түрін алдық ) .<br />
Егер кристалл жағы оське параллель болса, онда оның индексі нульге тең болады. Өйткені жақ пен ось түйіспей параллель кететін болса, ондағы кесіндінің (параметрдің) шамасы<br />
шексіз болғаны. Шексіз шаманың кері шамасы нуль болады, яғни a/∞=0 .<br />
<br />
Мысалы, кубтың жағы бірінші оське ғана кездесіп, баска екі<br />
оське параллель болады; онын, символы (100), яғни бір, нуль,<br />
нуль.<br />
Егер кристалл жағы осыіц теріс жақ бағытымен кездесетін<br />
болса, оның индексінің үстіне минус белгісі қойылады. Мысалы,<br />
(010), нуль минус бір, нуль деп оқылады.<br />
Кристалдардың жақтары мен осьтерін проекцияға түсірудін<br />
тағы бір әдісі барлығын еске сала кетейік. Ол — [[глобус]]ты картаға түсіру әдісі сияқты [[сфералық проекция]]. Мұнда әрбір ось<br />
сфераға кездеседі. Оның кездескен нүктесі сфералық проекцияға түсіріледі. Осыің бағыты проекциямын, сфералық координатасы бойынша табылады. Сол сияқты әрбір жақтарда өздерінің<br />
[[нормаль]]дары арқылы анықталады.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Физика]]<br />
[[Санат:Кристалография]]</div>ArystanbekBot