https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83Кристалдардың ішкі структурасын рентген сәулесі арқылы зерттеу - Түзету тарихы2026-09-09T06:46:52ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83&diff=48549&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:26:07Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83&diff=48548&oldid=prevKasymbot: /* top */clean up, replaced: Рентген Вильгельм Конрад → Вильгельм Конрад Рентген using AWB2017-04-05T17:00:54Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: Рентген Вильгельм Конрад → Вильгельм Конрад Рентген using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Кристалдардың ішкі структурасын рентген<br />
сәулесі арқылы зерттеу'''.<br />
[[1895]] жылы неміс ғалымы [[Вильгельм Конрад Рентген|В. Рентген]] ерекше бір қасиеті бар<br />
[[сәуле]] табады. Ол сәуле кейін сол кісінің атымен [[рентген сәулесі]]<br />
деп аталады. Рентген сәулесінің өзгешелігі оның өткірлігі, яғни<br />
ол жай жарық сәулесі етпейтін заттан өтіп кетеді. Мысалы, жай<br />
жарық сәулесі ағаштан өтпейді, сондықтан жарық түскен ағаштың көлеңкесі, болады, ал ағашқа түскен рентген сәулесі, онан<br />
өтіп кетеді, оның көлеңкесі болмайды.<br />
Рентген сәулесінің осындай өткірлік қасиетін дәрігерлер<br />
адамның ішкі сарайын зерттеуге қолданады. Мысалы, сынған<br />
сүйектін, суретін рентген сәулесімен түсіріп алады, өйткені рентген сәулесі еттен жақсы өткенімен, сүйектен өте нашар өтеді.<br />
Сол сияқты рентген сәулесі кристалдардың ішкі атомдық структурасын зерттеуге де қолданылады.<br />
Рентген сәулесінің өзгешелік қасиетін түсіну үшін ең алдымен жалпы сәуле атаулының жаратылысын еске түсірейік.<br />
Жарық сәулесінің [[электромагниттік толқын]] түрінде тарайтындығы бізге [[физика]]дан белгілі. Барлық сәуле атаулының таралу қасиеті сол электромагниттік қасиетке байланысты. Яғни<br />
[[атомдар]]дан, [[молекулалар]]дан [[электромагниттік толқын]] шығады, сол толқынның жан-жаққа түзу сызық бойымен тарауы [[сәуле]] деп аталады.<br />
Сәуленің түстері, оның көріну-керінбеуі, әткірлігі тағы басқа<br />
қасиеті электромагниттік толқынның ұзындығына байланысты.<br />
Толқынның ұзындығы оның көршілес екі «дөңес» арасының<br />
кашықтығымен өлшенеді. Сәуле толқындарының ұзындығы өте кішкентай шама. Оны өлшеу үшін өлшем бірлігін сайлап алу керек.<br />
Миллиметрдің мыңнан бір бөлімі (1/1000&nbsp;mm) микрон (қысқаша μ), микронның мыңнан бір бөлімі (1/1 000 000&nbsp;mm), яғни<br />
миллиметрдің миллионнан бір бөлімі миллимикрон (m<sub>μ</sub>),<br />
ал миллимикронның оннан бір бөлімі (1/ 10 000 000) [[ангстрем]]<br />
(А) деп аталады. Сәуле толқындарының ұзындығы көбінесе осы<br />
[[миллимикрон]] немесе [[ангстрем]] бірлігімен өлшенеді.<br />
Көзге көрінетін жарық сәуле толқынының ұзындығы<br />
400—760 (m<sub>μ</sub>), оның ең ұзыны<br />
қызыл түсті сәуле толқынының<br />
ұзындығы 760 (m<sub>μ</sub>), ең қысқасы — күлгін түсті сәуле толқынының ұзындығы 400 (m<sub>μ</sub>) болады.<br />
Сәуле толқынының ұзындығы 760 (m<sub>μ</sub>)-нан ұзын, 400(m<sub>μ</sub>)-нан<br />
қысқа болса, ол жай көзге көрінбейді. [[Рентген сәулесі]] толқының ұзындығы ең көп болғанда 10 (m<sub>μ</sub>)нан аспайды, көбінесе<br />
0,01 — 1 (m<sub>μ</sub>) немесе 0,1 —10 А келеді. Демек, рентген сәулесі көзге<br />
көрінетін жарық сәулесінен жүздеген, тіпті мыңдаған есе қысқа . Сәуле толқыны неғұрлым қысқа болса, ол соғұрлым өткір<br />
болады. Рентген сәулесінің ерекше өткірлік қасиеті осында.<br />
Енді кристалдардың ішкі атомдық структурасын рентген сәулесімен өлшеудің әдістеріне келейік.<br />
Сәуле толқындары бір-біріпе сәйкес бағыттас кслсс олар күшейеді, теріс шалыс бағыттас<br />
болса олар әлсірейді. <br />
[[Сурет:Интерференция1.png|thumb|1-сурет. [[Интерференция]] схемасы]]<br />
Мысалы 1, а-суретте а және в әріптерімен екі толқын белгіленген.<br />
Онық алдыңғысында екі толқынның иіні бір жақта, бұлар<br />
сәйкес толқындар. Екі сәйкес<br />
толқын қосылса, күшейген<br />
(биік) с толқынына айналды.<br />
1, б-суретте а және в әріптерімен белгіленген екі толқынның<br />
иін бағыты бір-біріне шалыс,<br />
сондықтан олар бір-бірін әлсірету нәтижесінде әлсіз (аласа)<br />
с толқынын тудырады. Егер a<br />
мен в толқындары бір-біріне<br />
қарама-қарсы шалыс болса<br />
және биіктіктері бірдей болса, онда олар бір-бірін өшіріп, толқын жоғалар еді.<br />
Толқындардың осындай бір-біріне әсер етіп күшеюін немесе<br />
әлсіреуін [[Интерференция|сәуленің интерференциясы]] деп атайды. [[Кристалдар]]дың ішкі структурасын рентген сәулесі арқылы зерттеу<br />
осы [[интерференция]] әсеріне сүйенеді.<br />
Кристалға рентген сәулесін түсіргенде оны құраушы бөлшектер ([[атомдар]], [[иондар]]) тербеліп, сәуле шығаратын болады. Атомдар мен иондардан шыққан сәуленің толқын ұзындығы оларды<br />
тербелткен рентген сәулесінің толқын ұзындығымен бірдей болады.<br />
Кристалдардың ішкі структурасы решеткалы болатынын, яғни оны құраушы [[атом]] немесе [[иондар]]дың жарыса қабаттасып<br />
жататынын көрдік. [[Рентген сәулесі]] түскен кезде ол қабаттардағы атомдардан (иондардан) сәуле шығады, сөйтіп<br />
кристалдың решетка қабаттарының өзі бейне бір сәуле көздеріне айналады. Бүл әлсіз<br />
сәулелер бір-біріне сай келгенде кристалдан интерференция әсерінен күшейіп шығады.<br />
Толқындардың сәйкес келіп,<br />
сәулелердің күшеюі үшін<br />
кристалл решеткасының екі<br />
қабаты арасындағы сәулелердің жүріс жолының айырмасы<br />
бірдей болу керек. <br />
[[Сурет:Вульф — Брэгг1.png|thumb|2-сурет. Вульф—Брэгг формуласына түсінік]]<br />
Мұны түсіну үшін 2-Суретті қарастырайық.<br />
Мұнда решетка қабаттары горизонталь сызықпен көрсетілген. Олардың ара қашықтығы d әрпімен белгіленген. Бұл қабаттарға түскен рентген сәулелері араб цифрларымен көрсетілген.<br />
Түскен сәуле мен қабаттар арасындағы бұрыш θ әрпімен белгілепген. Бұл бұрышты сәуленің сырғанау бұрышы дейді.<br />
Негізгі үш керекті -шаманы, яғни толқын ұзындығы (λ) мен<br />
сырғанау бұрышын (θ) решетка қабаттары арасының қашықтығына (d) байланыстыратын формуланы табайық .<br />
ADC үш бұрышынан: <br />
: <math>\frac{CD}{AC}=\sin\alpha=\frac{d}{AC}.</math><br />
Екі қабат арасындағы сәуленін, жүріс жолынын, айырмасы<br />
бүтін толқындар ұзындығымен бірдей болса ғана сәулелердің<br />
қосылып күшейетінін білеміз. Олай болса, сәуленің күшеюі үшін<br />
1 мен 2 сәулелері арасындағы жүріс жолының айырмасы<br />
Δ=АС-ВС = nλ<br />
болу керек.<br />
Мұнда n бүтін сан (1, 2, 3 ...). Демек,<br />
nλ = 2d sin Ө. (2)<br />
Осы формуланы тапқан орыс ғалымы [[Вульф]] пен ағылшын<br />
ғалымы [[Брэгг]]. Сондықтан ол [[Вульф-Брэгг формуласы]] аталады.<br />
Сырғанау бұрышы Ө тәжірибеден анықталатын шама. Егер толқын ұзындығы λ белгілі болса, қабаттардың d ара қашықтығын,<br />
ал d белгілі болса, толқын ұзындығын табуға болады.<br />
Кристалдардың ішкі структурасын рентген сәулесі арқылы өлшеу әдісі осьіған негізделген.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Физика]]<br />
[[Санат:Кристология]]</div>Kasymbot