Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:58:14Z

1 түзету

Ulan: Кебек Хан дегенді Кебек хан дегенге жылжытты

2011-12-07T11:37:26Z

Кебек Хан дегенді Кебек хан дегенге жылжытты

Жаңа бет

'''Кебек Хан''' (туған жылы белгісіз – [[1326]]) – [[Шағатай]] мемлекетінің билеушісі [[(1318 – 1326)]]. [[Дува хан|Дува ханның]] баласы. Кебек хан [[Шағатай]] мемлекетін бір орталыққа бағындыруға және оның [[саяси-шаруашылық]] жағдайын нығайтуға ұмтылды. [[Шағатай]] мемлекетін құрайтын аймақтардың (‘’батысында – [[Мауераннахр]], шығысында – [[Жетісу]] және [[Шығыс Түркістан|Шығыс Түркістанның]] бір бөлігі) бір тұтас экон. және этн. бірлігінің болмауы, сондай-ақ, өзара қырқысушылық салдарынан туған шаруашылық дағдарысы [[Шағатай]] мемлекетінің әлсіреп, ыдырауына әкеп соқтырды. Кебек хан мемлекетті нығайту жөнінде бірқатар шараларды жүзеге асырды. Ол, негізінен, өз мемлекетінің батыс бөлігінде қала өмірін жандандырып, егін [[шаруа|шаруашылығын]] өркендетуге шұғыл бетбұрыс жасады, қираған қалаларды қалпына келтіріп, жаңа қалаларды салуға көңіл бөлді. Кебек хан мемлекеттің саяси-әкімшілігі орталығын шығыс аймақтан (''Алмалықтың жанынан'') [[Мауераннахр|Мауераннахрға]] ''(Қарши)'' ауыстырды. [[Экономика|Экономиканы]] жандандыру мақсатымен Кебек хан [[1321]] жылы ақша реформасын жүргізді: Хулагу әулеті билеген [[Иран]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] теңге жүйесі тектес бірегей теңге жүйесі енгізілді. [[Кебек|Кебектер]] деп аталған үлкен [[күміс]] динарлар мен ұсақ [[дирхем|дирхемдер]] (1 дирхем – 1/6 динар) жалпы мемлекет теңгелерге айналды. [[Шағатай]] мемлекетінде теңге жүйесін қалыпқа салу жөнінде Кебек ханнан бұрын да қаракет жасалған болатын. [[Мыс]], [[Масудбек]] [[1271]] жылы бүкіл мемлекетке бірдей [[күміс]] теңгелер соқтырған. Бұған дейін 13 ғ-дың орта шенінде көптеген қалалардың теңге сарайларында, солардың ішінде [[Отырар]], [[Тараз]] т. б. қалаларда тек жақын аймақтарда қолданылған жергілікті теңгелер соғу қалпына келтірілді. Мемлекеттің шығыс бөлігінде, [[Алмалық]] қаласыннда соғылған алтын [[динар|динарлар]] мен [[күміс]] дирхемдер айналымда болды. Алайда, ішкі [[саяси]] әлсіздік, өзара қырқыс-тартыс, экономика бірліктің болмауы, т.б. кедергілердің салдарынан [[1321]] жылғы [[реформа|реформаларды]] жүзеге асыру қиынға түсті. 5 жыл өткен соң Кебек хан мемлекетте [[теңге]] жүйесін бір қалыпқа келтіруге мәжбүр болды және [[ақша]] реформасы арқылы сауданы жандандыруды, [[шаруа|шаруашылық]] жағдайын жақсартуды, алым-салық жинаушылардың, саудагерлердің қылмысының алдын алып, мемлекеттің қаржы жағдайын нығайтуды көздеді. Кебек хан жүргізген ақша реформасының [[Орта Азия]] мен [[Оңтүстік Қазақстан|Оңтүстік Қазақстанда]] қалаларды өсіріп, шаруашылықты өркендету үшін зор маңызы болды. Сонымен қатар, бұл реформа [[Мауераннахр|Мауераннахрдың]] көрші аймақтармен, соның ішінде [[Дешті Қыпшақ|Дешті Қыпшақпен]] [[сауда]] байланысын ұлғайтуға мүмкіндік берді.
Кебек хан әкімшілігі реформасын да жүзеге асырған. Ол билік құрғанға дейін [[хан|хандар]] [[Шағатай]] мемлекетін алыпсатарлар және шенеуніктері – даруға мен басқақтар арқылы басқарды. Бірқатар қалаларда, соның ішінде [[Оңтүстік Қазақстан|Оңтүстік Қазақстандағы]] қалаларда жергілікті билеушілер – меліктер мен садрлар қалды. Кебек хан мемлекет басқару ісін тікелей өз қолына алды және елді ұсақ әскери-әкімшілігі және салық төлейтін округтерге – түмендерге бөлді. Бұрынғы иеліктер түмендерге, ал олардың билеушілері түмендердің мирасқорларына айналды. Бірақ көптеген түмендер Кебек ханды қолдаған және [[Мауераннахр|Мауераннахрға]] онымен бірге келген көшпелі [[моңғол-түрік]] [[ақсүйек|ақсүйектеріне]] еншіге берілді. Кебек ханның реформасы мемлекетті өркендетуге едәуір әсер етті, әйтсе де ол бытыраңқылықты жоя алмады.
Кебек ханның реформалары мемлекеттің шығыс бөлігінің [[экономика]] және [[саяси]] өміріне айтарлықтай өзгеріс енгізе алмады. [[Жетіс|Жетісуда]] 14 ғ-дың бас кезінде қала өмірі мен егін [[шаруа|шаруашылығы]] түгел дерлік жойылып біткен еді. [[Шығыс Түркістан]] аймақтарының [[экономика]] және [[саяси]] дербестігі бірте-бірте күшейе түсті. [[Шағатай]] мемлекеті ыдырай бастады. Кебек хан қайтыс болғаннан кейін әскери-көшпелі ақсүйектердің орталық өкімет билігіне қарсы күресі бұрынғыдан да күшейді. Кебек ханның мемлекетті бір орталыққа бағындыру жөніндегі саясатын жалғастырушы інісі Тармашырын [[(1326 – 1344)]] қастандықпен өлтірілді. 14 ғ-дың 40-жылдарында [[Шағатай]] мемлекеті [[Мауераннахр]] және [[Моғолстан]] болып екіге бөлінді.
== Шығармалары ==
[[ Бартольд В.В.]], [[История Туркестана]], Соч., т. 2, ч. 1, М., 1963;
[[Петрушевский И.П.]], [[Земледелие и аграрные отношения в Иране XІІІ – XІV вв.]] М., [[1961]];
[[Строева Л.В.]], [[Борьба кочевой и оседлой знати в Чагатайском государстве в первой половине XІV в]]., в сб.:
Памяти акад. [[И.Ю.Крачковского, Л.]], [[1958]];
[[Массон М.Е.]], [[Исторический этюд по нумизматике Джагатаидов]], «Труды САГУ, Новая серия», вып. 11, [[1957]].
<ref>[[Тараз Энциклопедиясы]]</ref>
== Пайдалған әдебиет ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://adskijresurs.tk/1326-smertej/kebek/ Кебек Хан]
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

← Ескі түзетулер	18:58, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Кебек хан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Ulan: Кебек Хан дегенді Кебек хан дегенге жылжытты