Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:49:36Z

1 түзету

06:51, 2016 ж. желтоқсанның 10 кезіндегі Sibom деген

2016-12-10T06:51:39Z

Жаңа бет

{{Infobox country
|conventional_long_name = Kingdom of Cambodia
|native_name = [[File:KingdomofCambodia.svg|155px]] ''Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa''
|common_name = Cambodia
|image_flag = Flag of Cambodia.svg
|image_coat = Royal Arms of Cambodia.svg
|symbol_type = Royal Arms
|image_map = Location Cambodia ASEAN.svg
|map_caption = {{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Cambodia ASEAN.svg}}
|national_motto = [[File:CambodiaMotto.svg|160px]] "Nation, Religion, King"
|national_anthem = ''[[Nokor Reach]]'' {{small|''Majestic Kingdom''}}
|official_languages = [[Khmer language|Khmer]]
|languages_type = [[Official script]]
|languages = [[Khmer script]]
|usual_languages = {{unbulleted list |[[Khmer language|Khmer]] |[[French language|French]]}}
|demonym = |[[Khmer People|Khmer]]
|ethnic_groups =
{{unbulleted list
| 86% [[Khmer people|Khmer]]
| 5.0% [[Vietnamese Cambodian|Vietnamese]]
| 4.7% [[Chinese Cambodian|Chinese]]
| 1.5% [[Cham people|Cham]]
| 2.5% Other
}}
|ethnic_groups_year = 2010<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html#People |title=CIA – The World Factbook, Cambodia |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2013-03-16}}</ref>
|capital = [[Phnom Penh]]
|latd=11 |latm=33 |latNS=N |longd=104 |longm=55 |longEW=E
|largest_city = capital
|government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]]
|leader_title1 = [[King of Cambodia|King]]
|leader_name1 = [[Norodom Sihamoni]]
|leader_title2 = [[Prime Minister of Cambodia|Prime Minister]]
|leader_name2 = {{nowrap|[[Hun Sen]] ([[Cambodian People's Party|CPP]])}}
|leader_title3 = [[List of Presidents of the Senate of Cambodia|Senate President]]
|leader_name3 = {{nowrap|[[Chea Sim]] (CPP)}}
|leader_title4 = [[National Assembly of Cambodia|President of National Assembly]]
|leader_name4 = {{nowrap|[[Heng Samrin]] (CPP)}}
|legislature = [[Parliament of Cambodia|Parliament]]
|upper_house = [[Senate (Cambodia)|Senate]]
|lower_house = [[National Assembly (Cambodia)|National Assembly]]
|sovereignty_type = [[History of Cambodia|Formation]]
|established_event1 = [[Kingdom of Funan|Funan Kingdom]]
|established_date1 = 68
|established_event2 = [[Chenla|Chenla Kingdom]]
|established_date2 = 550
|established_event3 = [[Khmer Empire]]
|established_date3 = 802
|established_event4 = {{nowrap|[[French colonial empire|French colonization]]}}
|established_date4 = 1863
|established_event5 = Independence
|established_date5 = 9 қараша 1953
|established_event6 = {{nowrap|[[Modern Cambodia|Monarchy restored]]}}
|established_date6 = September 24, 1993
|area_rank = 88th
|area_magnitude =
|area_km2 = 181,035
|area_sq_mi = 69,898 
|percent_water = 2.5
|population_estimate = 14,952,665
|population_estimate_year = 2010
|population_estimate_rank = 65th
|population_census = 13,388,910<ref>[http://www.nis.gov.kh/ Cambodian National Institute of Statistics], accessed маусым 6, 2012.</ref>
|population_census_year = 2008
|population_density_km2 = 81.8
|population_density_sq_mi = 211.8 
|population_density_rank = 118th
|GDP_PPP_year = 2012
|GDP_PPP = $36.010 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=109&pr.y=13&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=522&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Cambodia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=April 18, 2012}}</ref>
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_per_capita = $2,361<ref name=imf2/>
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal = $14.204 billion<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_year = 2012
|GDP_nominal_per_capita = $931<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = 2007
|Gini_change = 
|Gini = 43 
|Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=September 1, 2009}}</ref>
|HDI_year = 2013
|HDI_change = increase 
|HDI = 0.543 
|HDI_ref = <ref name="UN">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/khm.html |title=International Human Development Indicators - UNDP |publisher=Hdrstats.undp.org |date= |accessdate=2013-03-16}}</ref>
|HDI_rank = 138th
|currency = [[Cambodian riel|Riel]]a
|currency_code = KHR
|time_zone =
|utc_offset = +7
|drives_on = right
|calling_code = [[Telephone numbers in Cambodia|+855]]
|cctld = [[.kh]]
|national flower = [[Rumdul]]
|footnote_a = The [[United States dollar]] is also often used.{{bigger|<ref name="dollar">{{cite web |author=[[Chinese University of Hong Kong]] |url=http://intl.econ.cuhk.edu.hk/exchange_rate_regime/index.php?cid=13 |title=Historical Exchange Rate Regime of Asian Countries: Cambodia |accessdate=2007-02-21}} [http://cambodia.ka-set.info/economics/news-dollar-de-dollarisation-currency-riel-huot-pum-081209.html Riel or dollar: which currency for Cambodia, in a context of crisis?]</ref>}}
}}

'''Камбоджа Корольдігі''' – [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы [[Үндіқытай]] түбегінің оңтүстігінде орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 181 мың км². Халқы 11,6 млн. адам (1998). Астанасы – [[Пномпень]] қаласы 1993 жылы қабылданған конституциясы бойынша мемлекет басшысы король (1993 жылдан – Н.Сианук). Заң шығарушы орган 4 жылға сайланатын парламент (Ұлттық ассамблея), ал үкімет билігі құрамын парламент бекітетін корольдік үкімет қолында (1998 жылдан Премьер-министр Хун Сен). Тұрғындарының 91%-ы кхмерлер, 4%-ы вьеттер, 3%-ы қытайлар. Ресми тілі – [[кхмер тілі]], [[француз тілі]] бірге қолданылады. Халқының 95%-і [[будда діні]]н ұстанады, қалғандары – [[мұсылмандар]] мен [[христиандар]]. Ел 20 провинциядан тұрады. Ұлттық мейрамы 9 қараша – Тәуелсіздік күні (1953). Ақша бірлігі – риель.
== Табиғаты ==
Камбоджа [[Меконг]] өзенінің төменгі ағысында жатқан ойпатты Камбоджа жазығында орналасқан. Елдің батыс жағында Кравань таулары (ең биік жері Орель тауында, 1813 м), солтүстігінде [[Дангрэк тау массиві]], шығысында Аннам тау сілемдері жатыр. Климаты субэкваторлық, муссондық. Сәуірдегі орташа температура 29 – 300С, ал желтоқсанда 25 – 260С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 700 – 1500 мм, таулы бөлігінде 2000 мм. Өзендері көп, ең ірісі – [[Меконг]]. Ең ірі көлі – Тонлесап. Жері құнарлы. Территориясының 3/4 бөлігі орман және сирек ағашты аймақ, таулы аймақтарында мәңгі жасыл орман ([[сал]], [[тик]], т.б. бағалы ағаштар) өседі. Жануарлар дүниесі өте бай: жолбарыс, қара аю, піл кездеседі; өзендерінде қолтырауындар мен балықтар өте көп. Пайдалы қазындылары – фосфорит, магнезит, түсті металл және темір кендері.
== Тарихы ==
[[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|12 ғасырлық тастан жасалған ескерткіш]]
[[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|left|[[Кхмерлер|Кхмер империясы]] армиясы [[Чампа]]ға қарсы, from a relief on the [[Bayon]].]]
Камбоджа – Үндіқытайдағы ежелгі мемлекеттердің бірі. К. жерінде бізге мәлім тұңғыш мемлекет 1 – 6 ғасырларда [[Меконг]] өзені бойында салтанат құрған [[Фунань]] мемлекеті. Ол [[Қытай]]мен, [[Оңтүстік Үндістан]] елдерімен мәдени байланыстар орнатқан. 7 – 8 ғасырларда ірі мемлекет (Ченла Жер мен Ченла Су) құрылып, кхмер жазуы пайда болды. 9 ғасырда К. жерінде Камбуджадеш мемлекеті пайда болып, 11 ғасырда Үндіқытай түбегіндегі ең ірі империяға айналды. 11 – 13 ғасырларда кхмерлер Тьямпанды бағындырып, Дайвьетпен (Вьетнам) соғыс жүргізді, шекарасын әлдеқайда ұзартты. Алайда үздіксіз соғыстар елдің ресурстарын сарқып, 14 ғасырда империя көп жерінен айрылып қалды. 15 ғасырда Камбоджа қайта дамып, елдің жаңа астанасы Пномпень (1443) салынды. Будда діні тарап, көптеген ғибадатханалар, орасан үлкен Будда мүсіндері тұрғызылды. 17 ғасырда сиам мен тай әскерлеріне қарсы соғыста Камбоджа қайта әлсіреді. 1841 жылы үкімет басына келген Анг Дуонг халықтың көмегімен ел тәуелсіздігін қалпына келтіруге тырысты. Мемлекетік аппарат шетелдіктерден тазартылып, салық мөлшері азайтылды, құлдарға еркіндік беріліп, тас жолдар мен каналдар салынды. Сыртқы саясатта ол француздарға сүйенді. 1863 жылы Франция Камбоджаға протекторат туралы шартты күштеп таңып, 1884 жылы іс жүзінде өз отарына айналдырды. Елге француз капиталы еніп, каучук, жүгері, күріш, кофе, бұрыш плантациялары ұлғайды. Өнеркәсіп нашар дамыды. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында елді жапондар жаулап алғанымен, соғыстан кейін қайтадан Франция қарауына өтті. Ұлт-азаттық қозғалысы қатты күшейіп, 1953 жылы 9 қарашада Пномпеньде елдің тәуелсіздігі туралы ресми шартқа қол қойылды. 1957 жылы елде бейтараптық туралы заң қабылданды, бірақ Вьетнамдағы соғыс ықпалымен елде 1970 жылы наурызда әскери төңкеріс болды.
[[File:B-5222.jpg|thumb|200px|B-52 бомбардирі Камбоджа үстінде, [[Мену операциясы]].]]
1970 жылы 30 сәуірде [[АҚШ]] әскерлері К-ның бейтараптық шартын бұзып, елге өз әскерлерін енгізді. Партизан қозғалысынан және әлем жұртшылығы наразылығынан көп ұзамай АҚШ өз әскерлерін шығарып әкетті. 1975 жылы сәуірде тағы да төңкеріс болып, билік коммунист Пол Поттың қолына көшті. Ол “қызыл кхмерлер” армиясына сүйеніп, “тапсыз қоғам” орнатам деп жариялады. Қала халқын ауылдық жерлерге көшіріп, байларды, зиялыларды, дінбасыларды, бұрынғы үкімет шенеуніктерін – барлығы 3 млн-дай адамды құртып жіберді. 1979 жылы қаңтарда Қытайға бағыт ұстаған Пол Пот үкіметін [[КСРО]]-ға сүйенген Халықтық рев. партия (Хун Сен) биліктен тайдырды. Бірақ үкімет билігі үшін әр түрлі топтар (тақ мұрагері Н.Сианук бастаған топ, “қызыл кхмерлер”, генерал Л.Нолдың эмиграциялық үкіметі, т.б.) арасындағы талас, 1989 жылы Н.Сиануктің жеңісімен аяқталды. Осы жылы 10 жыл бойы елде тұрған [[Вьетнам]] әскерлері кері әкетілді. 1991 жылы өткен Париж келісімі бойынша Н.Сианук король болып жарияланды. Бірақ елде билік үшін күрес жалғаса берді. 1993 жылы елде жаңа конституция қабылданып, король билігі шектелді. 1998 жылы Пол Пот қайтыс болып, “қызыл кхмерлер” партизандық күрестен бас тартты. Осы жылы өткен парламент сайлауында Халықтық ревалюциялық партия жеңіске жетіп, корольді жақтаушылармен бірігіп жаңа каолициялық үкімет құрды. Дегенмен елде әлі де толық тыныштық орнаған жоқ, азамат соғысы басталу қаупі сақталып отыр.
== Экономикасы==
Камбоджа – экономикасы нашар дамыған ел. Елдің ұлттық байлығы жылына 3,09 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде. Сыртқы қарызы – 2,11 млрд. долл. Халқының 78%-ы ауылдық жерлерде тұрады. Жерінің 21,6%-ы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Сыртқа, негізінен, ағаш өнімдерін, резина, балық және теңіз өнімдерін шығарады. Шеттен мұнай өнімдерін, машина, құрал-саймандар, т.б. әкеледі. Негізгі сауда серіктері – [[Сингапур]], [[Таиланд]], [[Вьетнам]], [[Жапония]], [[Қытай]], [[Индонезия]], т.б.
== Сілтемелер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:802 жыл]]
[[Санат:1953 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Азия елдері]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	17:49, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Камбоджа - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

06:51, 2016 ж. желтоқсанның 10 кезіндегі Sibom деген