Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:24:27Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:22:56Z

Жаңа бет

'''КСРО-ғы қайта құру жағдайындағы дамуы'''
[[Қазақстан]]дағы несие [[жүйе]]сінің қайта құру тұысындағы дамуы, [[КСРО]]-да соңғы рет жүргізілген банктік реформа ([[1987]]—[[1988]]) сәйкес келеді. Банктік [[реформа]] нәтижесінде: КСРО-ның Мемлекеттік банкі және Құрылыс банктерінің [[мекеме]]лері негізінде - КСРО өнеркәсіп- құрылыс банкі, КСРО Агроөнеркәсіп банкі және КСРО Тұрғын үй-әлеуметтік банкі құрылды. Сол сияқты, кезінде КСРО-ның Мемлекеттік банкі құрамында келген жинақ кассалары негізінде — КСРО Жинақ банкі, Сыртқы сауда банкі негізінде — КСРО Сыртқы экономикалық банк құрылды. Сол уақыттан бастап, Мемлекеттік банк кәсіпорындар мен ұйымдарға кассалық және несиелік есеп айырысу [[қызмет]]ін көрсетуді тоқтатты. Сөйтіп, КСРО-ның Орталық банкісіне айналды.

Қазақстанда жоғарыда аталған мамандандырылған банктердің республикалық [[кеңсе]]лері (филиалдары) ашылып қызмет ете бастады.

КСРО-ның [[Өнеркәсіп]]-құрылыс банкісіне несиелік саясатты жүргізу, негізгі қызметі ретінде несиелеу жүйесінің тиімділігін арттыру, [[капитал]] жұмсалымын қаржыландыру мен несиелеу, сондай-ақ өнеркәсіпте, құрылыста, көлік пен байланыста, мемлекеттік қамсыздандыру жүйесінде есеп айырысу жұмыстарын ұйымдастыру қызметтері бекітіліп берілді. Сонымен қатар, бұл банк осы [[шаруашылық]] [[сала]]ларындағы кәсіпорындар мен бірлестіктердің есеп айырысу, ссудалық және басқа шоттарды жүргізді. Осындай несиелік есеп айырысу қызметтерінің түрлерін [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] кешені кәсіпорындарында Агроөнеркәсіп банкі, әлеуметтік аумақтағы және [[сауда]] саласынын, кәсіпорындары мен ұйымдарында Тұрғын үй әлеуметтік банкі, [[халық]]қа қызмет көрсетуге бағытталған Жинақбанкі жүргізді.

Сыртқы [[экономика]]лық банк, экспорттық және импорттық операциялар бойынша есеп айырысуды ұйымдастырды.

Мамандандырылған банктер құрылымы әкімшіл-аумақтық [[қағида]]ға сәйкес құрылды. Республикалық банктер одақтас республикаларда және банктің басқармалары саласында ұйымдастырылды. [[Аудан]] немесе қала деңгейінде бұл банктер өздерінің мекемелерін ашты. Әр мамандандырылған банктің бір мекемесі әр аудандағы өзіне тиісті клиентгерге ғана қызмет көрсетті. Жинақ банкісінің мекемелері аудандармен қоса ұжымшар және кеңшарларда [[жұмыс]] жасады. Жинақбанкісінен басқа мамандандырылған банктердің төменгі буындары мамандандырылуына қарамай-ақ, сол аудандардың барлық [[клиент]]теріне бірдей қызмет көрсетті. Шындап келгенде, мамандандыру тек банктің жоғарғы басқару [[деңгей]]інде ғана жүргізілді, ал төменгі деңгейдегі мекемелер [[әмбебап]] мекемелерге айналған болатын.

Мамандандырылған банктер санына [[байланыс]]ты оларда төрт несиелік жоспар болған. Бұл банк клиенттерінің әр түрлі болып келуі несиелік ресурстарды құрауға байланысты бірқатар мәселелерді тудырды. Банктен банкке өзара аймақаралық есеп айырысу [[жүйе]]сі арқылы құйылатын қаражаттардың бақылаусыздығы арта түсті. Әр банк өз ресурстар көлемінде [[жұмыс]] жасауы үшін, оларға Мемлекеттік банкте ашылатын корреспонденттік шоттар бойынша банкаралық есеп айырысуға өту қажет болды.

Мемлекеттің [[ықпал]]ымен бөлінген коммерциялық банктердіңде мамандандырылған банктер сияқты, әр банктің белгілі бір салаларында (өнеркәсіп, [[құрылыс]], ауыл шаруашылық, сыртқы сауда) өзіндік монополиясы болды. Олар өз кәсіпорындарын өте төменгі [[пайыз]]бен қаржыландырып және несиелеп отырды, яғни, мұнда, бұл кәсіпорындардың өміршендігі және пайдалылығы есепке алынбады. Мұндай банктердің активтерінде мемлекеттік [[зиян]] шегіп отырған кәсіпорындардың [[уақыт]]ы өткен, төленбеген, яғни, сапасыз ссудалар [[қатар]]ы арта түсті.

Жалпы банктерді мамандандыру идеясы банк жүйесінің жұмысын тығырыққа әкеліп, ол монополияландырудан құтылмады және несиелік тетікке түпкілікті өзгеріс енгізе алған жоқ. Сонымен қатар, КСРО Мемлекеттік банкінін рөлі біршама төмендеп, ол мамандандырылған банктердің жұмысына ешқандай әсер ете алмады.

Мұндай [[жағдай]]да, банк реформасын батыс үлгілерінде қалыптасқан екі деңгейдегі банктік жүйеде жүзеге асыруға ғана [[қол]] жеткізілді.

[[1987]] жылғы реформаға дейінгі банктік [[жүйе]]нің мынадай кемшіліктері болды:
* [[вексель]] айналысының болмауы;
* кәсіпорындардың [[қарыз]]дарын кешіруі, әсіресе ауыл шаруашылығына қатысты;
* шаруашылықтың барлық аяларында артық несиелеу операцияларының байқалуы;
* [[банк]] мамандандырылуының жойылуы;
* кәсіпорындарындағы басқа да [[несие]] көздерінің болмауынан туындаған монополизмніңорын алуы;
* [[пайыз]] мөлшерлемесінің төменгі деңгейде болуы;
* экономиканың әр саласының [[қызмет]]іне қойылатын (несие базасында) банк бақылауының әлсіздігі;
* [[бақылау]]ға жатпайтын несиелік және банктік [[ақша]]лардың басып шығарылуы.

[[1987]] жылғы банктік жүйені қайта ұйымдастыру бұрынғыша [[әкімшілік]] сипатқа ие болып қала берді, тек қана бұл [[жер]]де үш банктің [[монополия]]сын бірнеше банктер монополиялары ауыстырды.

[[1987]] жылғы банк [[жүйе]]сін қайта үйымдастырудың оң жағынан теріс жақтары басымырақ болды, атап айтсақ:
* банктер бұрынғы [[меншік]] нысанында, яғни [[мемлекет]]тік болып қала берді;
* олардың монополизмі толық сақталып, монополистердің саны өсті;
* [[реформа]] жаңа экономикалық тетіктердің жоқтығына қарамай-ақ жүргізілді;
* кәсіпорындар белгілі бір банктерге бекітілгендіктен, олардың несие алу барысында банктерді таңдау мүмкіндігі болмады;
* [[клиент]]тер арасында несиелік ресурстарды бөлу тігінен жалғаса берді;
* ақша нарығы және [[несие]]лік ресурстар, [[сауда]]ға түсетін орындар құрылмады;
* банк аппаратын ұстауға жұмсалатын [[шығын]]дар артып кетті;
* ағымдық және ссудалық шоттарды бөлу барысында «банктік [[соғыс]]» шыға бастады;
* қайта ұйымдастыруда несиені қайтарудың басты көздері ретіндегі сақтандыру [[мекеме]]лерінің қызметтері жайлы [[қозғалыс]] болмады.

Бұл [[реформа]]ның оң жақтары ретінде қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды [[тәртіп]]ке келтіруімен қатар, банк қызметінің мамандандыруын қысқартты десе болады.

Сонымен 70 жыл бойы КСРО-ның банк жүйесінде, оның ішінде [[Қазақстан]]да қатаң түрде орталықтандыру мен шоғырландыру, [[әкімшілік]] әдістері кеңірек орын алады. Сол [[уақыт]]тардан қалыптасып келген ақша-несие қатынастары жаңадан туындай бастаған нарықтық [[қатынас]]тарға сәйкес келмеді.

Социалистік [[эксперимент]] жүргізу барысында ғасырлар бойы қалыптасып келген қаржы-несие [[институт]]тары мен [[қаржы]] нарығының құралдары жойылып кеткен болатын. Сөйтіп, утопиялық, идеологиялық тұжырым негізінде монобанктік [[жүйе]] қалыптасып, мұнда [[мемлекет]]тік банк барлық несиелік жүйені өзіне бағындырып және бәсекелестік [[элемент]]терін өзі реттеп отырады.

[[1989]] жылдан бастап, [[ел]]імізде алғашқы коммерциялық банктер, кооперативтік және жеке банктер қатары [[жұмыс]] істеді. Сол жылы алғаш құрылған [[коммерция]]лық [[банк]]терге — Интеринвестбанк, Крамдсбанк, қазіргі [[Казкоммерцбанк]] және т.б. жатады.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Экономикалық теория]]

← Ескі түзетулер	19:24, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

КСРО-ғы қайта құру жағдайындағы даму - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық