CommonsDelinker: «:File:Umayyad_calif_Sassanian_prototype_695_CE.jpg» деген «:File:First_Umayyad_gold_dinar,_Caliph_Abd_al-Malik,_695_CE.jpg» дегенмен алмастырылды.

2016-06-19T18:07:15Z

«File:Umayyad_calif_Sassanian_prototype_695_CE.jpg» деген «File:First_Umayyad_gold_dinar,_Caliph_Abd_al-Malik,_695_CE.jpg» дегенмен алмастырылды.

Жаңа бет

{{Ислам}}
Мұсылман әлемінің [[Мұхаммед пайғамбар]]дың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) кезеңінен бастап қазіргі күнге шейін тарихы.
== Ислам тарихы ==
[[Сурет:Rashidun654wVassal.png|thumb|left|Әділетті Халифтер кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
[[Сурет:Umayyad750ADloc.png|thumb|right|Умауи халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
[[Ислам]] тарихы әдеттегіде сол заманда билік құрған [[халифа]]лардың шыққан тегіне байланысты аталады. Мысалы: Аббаси халифтері Пайғамбардың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) көкесі Аббастан тараған. Аллаһтың елшісі Мұхаммедтің заманын '''пайғамбарлық ғасыры''' атайды. Осы заманда Ислам діні араб тайпаларының арасында тарап, олар мұсылмандықты қабылдай бастады. Пайғамбардың өлімінен кейін Ислам үмметін кезекпен 4 ұлы [[сахаба]] — [[Әбу Бәкір]], [[Омар ибн әл-Хаттаб]], [[Осман ибн Аффан]] және [[Әли ибн Әбу Талиб]] басқарып, халифтер болды. Бұл кезді «[[Әділетті төрт халифа|Әділетті халифтер]]» ({{lang-ar|خلفاء الراشدون}}) заманы деп атайды. Бұл заманда Ислам халифаты [[Арабия түбегі]]нің сыртына тарала бастады. Әділетті Халифтерден кейін билік басына Умәйя әулетінің халифтері келіп, олардың кезеңі [[Умәйя әулеті|«Умәуи заманы»]] ({{lang-ar|العهد الأموي}}) аталды. Умәуилер заманында халифат Иберия түбегіне (қазіргі [[Испания]]) шейін жетіп, сол жақта халифат билігі орнады. Халифаттағы билікке Пайғамбардың көкесі Аббас ибн Абдуль-Мутталибтың әулеті таласып, Умәуи халифтерінен билікті тартып алды. [[Аббас әулеті|Аббасилер]] кезеңі ({{lang-ar|العهد العبّاسي}}) сонымен қатар «[[Исламның алтын ғасыры]]» деп аталады, себебі осы халифтердің кезінде ғылымдар мен әдебиет бұрынғы арабтардың жетістіктерінен асып түсіп, үлкен даму алды. Аббасилердің билігі көптеген себебтермен әлсіреп, бұрынғы халифат жерлерінде дербес Тулунилер, [[Фатима әулеті|Фатимилер]], [[Селжұқ әулеті|Селжұқилер]] және т.б. мемлекеттер пайда болды. Осы кезде кресшілердің [[Иерусалим]] қаласын басып алуды мақсат еткен жорығы басталып, 194 жылға созылған [[крест жорықтары]] басталды.
[[Сурет:Abbasids850.png|thumb|left|Аббаси халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
[[Сурет:Ottoman 1683.jpg|thumb|right|Осман империясы кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
Кейбір мұсылман мемлекеттері кресшілерге қарсы соғысқа шығып, олардан басып алынған қалаларды қайтарды. Бұл жағдай Мысырда [[мәмлүктер]]дің билігі келіп, кресшілерді Шам қалаларынан қуып шыққанға шейін жалғасты. Осы кезде шығыста Шыңғыс ханның немересі [[Хұлағу]] халифаттың астанасы болған Бағдадты басып алды. Аббасилер халифат атанасын [[Әл-Қаһира]]ға (Каир) көшірді, бірақ осы уақыттан бастап аббасилердің билігі тек формальды түрде сақталып, нағыз билік мәмлүк сұлтандарының қолында шоғырланды. Осыдан кейін Аббасилер заманындағыдай мұсылмандарды біріктіретін мемлекет [[Осман империясы]] құрылғанға шейін болған жоқ. Осман сұлтандары мұсылмандардың қол астына бұған дейін жауланбаған көптеген жерлерді қосты. Оның ішінде Европадағы [[Балқан түбегі]]н жаулау мен сол жақта Ислам дінін тарату болды. Жетінші Осман сұлтаны [[Мұхаммед I]] кезінде [[Ыстамбұл|Константинополь]] қаласы мұсылмандардың қол астына өтті. [[1516]]-шы жылы сұлтан [[Селим І]] [[Шам]] мен [[Мысыр]] жерлерін басып алып, ақырғы аббаси халифінен халиф атағын алды. Осыдан кейін 408 жыл бойы Осман әулеті халифтер ретінде билік құрды. Және бұл кезең «Османилер заманы» ({{lang-ar|العهد العثماني}}) аталып кетті. Бұл кезде [[Осман империясы]]нан бөлек Ирандағы [[Сефеви әулеті|Сефевилер]] мемлекеті, [[әмір Темір]] мемлекеті сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды. Осман империясы құлағаннан кейін мұсылмандар бір-бірін ортақ дін, тіл мен мәдениет біріктіретін дербес мемлекеттерге бөлініп кетті<ref name="tarih">[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 إسلام — من ويكيبيديا، الموسوعة الحرة]</ref>.

=== Мұхаммед пайғамбар заманы (610-632) ===
[[Сурет:Cave Hira.jpg|thumb|left|Алғашқы аян түскен Хира үңгірі]]
Ислам дінінің негізін салушы [[Һашим әулеті]]нен шыққан [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Абдуль-Мутталиб]] (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын). Һашим әулеті өз кезегінде арабтың [[Құрайш]] тайпасының бір бөлігі. Ол Ислам уағыздауын бастамай тұрып та пұттарға табынбай, бірқұдайшылық жолын ұстанған. Ол Аллаһқа құлшылық қылып, дұға ету үшін Рамазан айында керек-жарақтарын алып Меккенің қасындағы [[Нұр тауы]]ндағы [[Хира үңгірі]]не баратын болған. Міне, бір күні Хира үңгірінде отырған сәтінде оған Аллаһ жіберген Жәбірейіл періште ең бірінші рет аян етеді. Бұл «Ғаләқ» сүресінің алғашқы аяттары болатын.

Мұхаммед пайғамбар (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) Аллаһтың [[уахи]]ын адамдар арасында жасырын уағыздай бастайды. Оған ең бірінші боп оның әйелі [[Хадиша|Хадиджа бинт Хууәйлид]], көкесінің ұлы [[Әли ибн Әбу Талиб]], ең жақын досы [[Әбу Бәкір]] сеніп, иман келтіреді. Ол құрайштардың арасында пұттарға табынбай, тек бір Аллаһқа ғана құлшылық қылуға шақырады. Осыны білген олар Мұхаммедке ерушілерді азаптап, діннен қайтуға мәжбүрлей бастайды. Бұны көрген Мұхаммед пайғамбар (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) ізбасарларына [[һижра]] жасауға рұқсат береді. Ең бірінші дін үшін көшу [[Эфиопия]] еліне болып, 80 адамнан тұратын топтың ішінде [[Осман ибн Аффан]] мен [[Джафар ибн Әбу Талиб]] болады.

Көмекшілері мен тірегі болған көкесі [[Әбу Талиб]] пен әйелі Хадиджа қайтыс болғаннан кейін көпқұдайшылардың мұсылмандарға деген қысымы күшейе түседі. Ясриб ([[Медине]]) қаласының бір топ адамы Ислам дінін қабылдап, Мұхаммедке (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) көмектесуге уәде етеді. Дінді аман сақтау үшін мұсылмандар жасырын түрде Медине қаласына көше бастайды. Ең соңғылардың қатарында һижраны Мұхаммед пайғамбар мен Әбу Бәкір жасап, Медине қаласына келеді. Осы кезден бастап Ясриб қаласы Медине (яғни «мәдинә ән-нәбәуийә» — пайғамбардың қаласы) атана бастайды.

Һижраның екінші жылы меккелік көпқұдайшылармен Бадр құдықтарының қасында [[Бадр шайқасы|шайқас]] болып, мұсылмандар Ислам тарихында алғашқы рет жеңіске жетеді. Бұған жауап ретінде келесі жылы меккеліктер [[Ухуд]] тауының қасында мұсылмандарды жеңіп, олар шегінуге мәжбүр болады. Келесі жылы мұсылмандар мен меккеліктер арасында «Худәйбия келісімі» аталған он жыл бойы соғыспауға келісім жасалады. Меккеліктер жағынан қауіп сейілгеннен кейін мұсылмандар осыған дейін жауласып келген яһудилерге шабуыл жасап, оларды жеңеді.

Меккеліктермен болған келісімнен кейін сегіз жыл өткеннен кейін, Мұхаммед пайғамбар еш шайқассыз Меккені басып алады. Исламға қарсы өлең жазған 10 адамнан басқасының барлығы кешіріліп, оларға амандық беріледі. Меккені мұсылмандар басып алғаннан кейін Қасиетті [[Қағба]]ның ішіндегі барлық пұттар сындырылып, көпқұдайшылық белгілірінен тазартылады.

Меккені алғаннан кейін Мұхаммед пайғамбар (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) екі жыл өмір сүріп, өмірінің соңғы жылы жүздеген мың мұсылманмен бірге қажылық жасайды. [[Арафат]]та отырған кезінде оған Аллаһ тарапынан ең соңғы аят түседі:
{{quotation|Бүгін сендерге діндеріңды толық қылдым, нығметімді тәмамдап, сендерге дін ретінде Исламға разы болдым|Мәида сүресі, 5-ші аят}}
Мұхаммед пайғамбар (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) [[632]]-ші жылдың 8-ші маусым күні қайтыс болып, Медине қаласында өзінің сүйіктк жары [[Айша]]ның бөлмесінде көміледі<ref name="tarih"/>.
=== Әділетті халифалар заманы (632-661) ===
{{main|Әділетті төрт халифа}}
[[Сурет:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|left|Мұсылмандардың Шам өлкесіндегі ең алғашқы жаулап алған қалаларының бірі — [[Петра]] қаласы]]
Пайғамбардың өлімінен кейін мұсылмандардың халифасы болып оның ең жақын досы '''[[Әбу Бәкір]]''' болады. Әбу Бәкір билік құрған кезеңде бұған дейін мұсылмандықты қабылдаған кейбір тайпалар Исламнан бас тартады. Бұлар мен болған соғыстарды «Ридда (діннен қайту» соғыстары деп атайды. Сонымен қатар араб жазирасында өздерін пайғамбармын деген бірнеше адам пайда болып, бүлік жасай бастайды. Әбу Бәкір заманында мұсылмандар алғашқы рет арабия түбегінің сыртындағы аймақтарды жаулай бастайды. [[Халид ибн Уәлид]] бастаған мұсылман әскері [[Персия]] мен [[Византия]]ға сәтті жорықтар жасайды.

Әбу Бәкір қайтыс болғаннан кейін оның өсиеті бойынша халифатты '''[[Омар ибн әл-Хаттаб]]''' басқаратын болды. Омар билік құрған кезде мұсылмандар [[Византия]] әскерлерін жеңіп, Шам өлкесін басып алады. Парсы еліне болған жорықта [[Басра]], [[Куфа]] және т.б, қалалар қолға түседі. Мұсылман әскерлері [[Хорасан]] жерлеріне, [[Әзірбайжан]] мен [[Армения]]ға шейін жетеді. [[Амр ибн әл-Ас]] басқарған әскер [[Мысыр]] жерін толығымен жаулап алып, жергілікті копттарға амандықты уәде етеді. [[644]]-ші жылдың 1-ші қарашасында Омарды намаз оқып тұрған сәтінде парсылық Әбу Лу-лу қатты жарақаттайды. Көп ұзамай Омар жан тапсырады.

Омардан кейін халифатты Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы '''[[Осман ибн Аффан]]''' басқарады. Оның кезінде мұсылмандар Солтүстік Африкада жеңіске жетеді. Османның заманында Әбу Бакр кезінде жиналған [[Құран]] нұсқасы бекітіліп, барлық қалаларға таратылады. Осман ибн Аффанды Һашим әулеті мен өзі шыққан Умәйя әулетінің қақтығысы себебінен көтерілісшілер өлтіреді.

Османнан кейін Медине қаласындағы сахабалар халифа қылып '''[[Әли ибн Әбу Талиб]]ті''' таңдайды. Әли ибн Әбу Талибтің әскері бұл шешімге келіспеген Шам өлкесінің әмірі [[Мағауия]] ибн Әбу Суфйанмен «Сыффин шайқасы» аталып кеткен шайқаста шайқасады. Ал Айшамен болған шайқас «Түйелер шайқасы» аталып кетеді. Әли мен Мағауия келісімге келу үшін келіссөз жүргізуге Әлидің жағынан [[Әбу Мұса әл-Ашғари]], Мағауия жағынан Амр ибн әл-Ас тағайындалады. Ұзақ келіссөзден кейін, олар Әли мен Мағауияның билікті тастап, халифаны қайта таңдауға келіседі.

[[661]]-ші жылдың 24-қаңтар күні Әли ибн Әбу Талибты Куфа қаласында таңғы намазға бара жатқан кезінде Әбдуррахман ибн Мульджим уланған қылышпен басына жарақат салады. Үш күннен кейін Әли қайтыс болады. Оның нақты қай жерде көмілгені белгісіз<ref name="tarih"/>.

=== Умәуилер заманы (661-750) ===
{{main|Умәйя әулеті}}
[[Сурет:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|right|Умәуи заманындағы алтын теңге]]
'''Умәйя әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[661]]-[[750]]). Негізін [[Мекке]]дегі құрайыш тайпасының умәйя руынан шыққан Мұғауия I (т.ж.б.-[[680]]) қалаған. Умәйя әулетінен шыққан халифтар мемлекет құрамына Солтүстік Африка, [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін, [[Орталық Азия]]ны, [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Ирак]], [[Кавказ]]дың біраз жерлерін қосып алды. VIII-ші ғасырдың ортасына таман мемлекеттегі бірлік әлсірей бастады. [[Әбу Муслим]] бастаған шииттік қозғалыс ([[747]]-[[750]]) Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, билікке Аббас әулеті келді<ref name="tarih2">Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>.

=== Аббасилер заманы (750-1258) ===
{{main|Аббас әулеті}}
'''Аббас әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[749]]-[[1258]]). Мұхаммед Пайғамбардың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) немере ағасы Аббас ибн Абдуль-Мутталиб ибн Һашимнен тараған. Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Муслим бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтай тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбу әл-Аббас әс-Саффах ([[750]]-[[754]]) болды. [[762]] жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан Бағдадқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде кейде «Бағдадия халифаты» деп те аталады. Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы, географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан [[Һарун әр-Рашид]] ([[786]]-[[809]]), Мамун ([[813]]-[[833]]), әл-Мутасим ([[833]]-[[842]]) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буидтер, одан [[Селжұқ әулеті|селжұқтар]] Аббас әулетін ығыстырып шығарды да, олар тек діни тістерге ғана араласатын болды. [[1258]] жылы [[Хұлағу]] хан бастаған моңғолдар Бағдадты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны [[Бейбарыс]] [[1261]] жылы [[әл-Қаһира]]да халифа атағын берген. [[1517]] жылы түрік сұлтаны [[Селим I]] халифа әл-Мутәуәккилді [[Ыстамбұл]]ға көшіріп, кейін халифа атағы түрік сұлтандарына өтті<ref name="tarih2"/>.
=== Осман империясы заманы (1517-1923) ===
{{main|Осман империясы}}
[[Сурет:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|right|Мұхаммед II-ші Константинопольді жаулап алған сәті]]
'''Осман империясы''' — [[1299]]-[[1922]] жылдар арлығында өмір сүрген Осман сұлтандары басқарған көпұлтты мемлекет. [[1517]]-ші жылдан бастап бұл мемлекеттің басшылары [[халифа]] аталады. Осман халифтері бұрын-соңды мұсылман иелігінде болып көрмеген көптеген елдерді басып алды. Оның ішінде [[Грекия]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Сербия]], [[Македония]] жерлері болды. Өзінің шарықтау шегінде Осман империясы [[Вена]] қаласынан [[Парсы шығанағы]]на шейін, [[Қрым]]нан [[Марокко]]ға шейін созылып жатты. [[1453]]-ші жылы жетінші Осман сұлтаны Мұхаммед II-ші [[Византия]] мемлектінің астанасы болған Константинополь қаласына басып кіреді. Бұл қала енді [[Ыстамбұл]] аталады.

Осы кезде шығыста мұсылмандардың бірнеші мемлекті пайда болды. Оның ішінде [[әмір Темір]]дің мемлекетң мен [[Сефеви әулеті|Сефевилердің]] Иран, Әзірбайжан мен Ирактың шығысында құрған мемлекеті боды. Сефеви мемлекетінің негізінқалаушы Шаһ Исмаил I-ші ибн Хайдар әс-Сефеви болды. Ол қол астындағыларға [[шиизм]]ді ұстануды парыз қылып, [[Анадолы түбегі]]ндегі шииттерді Осман сұлтандарына қарсы қойып отырған. [[Шииттер]]дің көтерілісін басқан [[Селим І]]-ші сұлтан, ендігі назарын Сефевилермен келісімге отырған [[Мәмлүк сұлтандығы]]на аударды. [[1517]]-ші жылы Селим сұлтан мәмлүктерге қарсы жорыққа аттанып, мәмлүк иелігінде болған Мысыр мен Шам өлкесін басып алады. Селимнен кейін таққа отырған оның ұлы Сүлеймен империяны кеңейтуді тоқтатпай, көптеген жерлерді, оның ішінде [[Белград]] қаласын жаулап алады. Вена қаласын екі мәрте қоршағанмен, оны ала алмайды.

Сүлеймен сұлтаннан кейін Осман империясы әлсіреп, тек [[Мұхаммед IV]]-шінің кезінде ғана жандана бастады. Одан кейін Осман сүлтандары біртіндеп бұрынғы ұлылығынан айырыла бастады. Арабия түбегінде [[Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]] бастаған Исламды өткен ғасырлар бойы қосылған заттардан тазарту қозғалысы басталды. Осман сұлтандары бұндай қозғалыстарды жою үшін күрескенмен, толығымен өшіре алған жоқ. Оған қоса Балқан түбегінде ұлт-азаттық қозғалыс өрши түсті. Осман империясы [[Бірінші Дүниежүзілік Соғыс]]тан кейін Түркия Республикасының президенті [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің шешімімен өмір сүруін тоқтатты<ref name="tarih"/>.

=== Осман империясынан кейін ===
[[Сурет:Flag of OIC.svg|thumb|right|Ислам Конференциясы Ұйымының туы]]
Осман империясы құлағаннан кейін, [[Ұлыбритания]], [[Франция]] сияқты Дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер бұрынғы империяның иеліктерін өз қарамағына алды. Соңынан бұл елдер бір-бірімен дін, мәдениет пен тілден басқа еш қатысы жоқ дербес мемлекеттерге айналды. Мысыр президенті [[Абдель Насер Гамаль|Гамаль Абдель Насер]] Сирия мен Мысырды біріктіруге әрекет жасап, онысы сәтсіздікке ұшырады.

[[Израиль]]дік экстремисттердің [[Әл-Ақса мешіті]]н өртеу инцидентінен кейін [[1969]]-шы жылы [[Ислам Конференциясы Ұйымы]] құрылып, оған барлық дерлік мұсылман мемлекеттері кірді.

XX ғасырдың соңында [[Иран]]да Ислам революциясы болып, ондағы билікке шииттер келді. Сонымен қатар Ливандағы [[Хезболла]], Ауғанстандағы [[Әл-Қаида]] сияқты бірнеше топтар құрылды.

XXI ғасырдың басында Әл-Қаида тобы [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]]не шабуыл жасап, көптеген адамдардың қазасына әкеп соқтырды. Бұл оқиға Ислам дінінің Әлемдегі беделіне үлкен нұқсан келтірді<ref name="tarih"/>.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Тарих]]

[[ar:تاريخ إسلامي]]
[[bs:Historija islama]]
[[ca:Història de l'Islam]]
[[da:Islams historie]]
[[de:Geschichte des Islam]]
[[dv:އިސްލާމީ ތާރީޚު]]
[[es:Islam clásico]]
[[fa:تاریخ اسلام]]
[[fr:Histoire de l'islam]]
[[hi:इस्लाम का इतिहास]]
[[hr:Povijest islama]]
[[id:Sejarah Islam]]
[[it:Storia dei popoli islamici]]
[[mk:Исламска историја]]
[[ms:Sejarah Islam]]
[[nl:Geschiedenis van de islam]]
[[no:Islams historie]]
[[pl:Islam#Historia]]
[[pt:História do Islão]]
[[ru:История ислама]]
[[sh:Historija islama]]
[[simple:Muslim history]]
[[ta:இசுலாமிய வரலாறு]]
[[tr:İslam tarihi]]
[[ur:تاریخ اسلام]]
[[zh:伊斯兰教历史]]
[[zh-yue:伊斯蘭敎史]]

Ислам тарихы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

CommonsDelinker: «:File:Umayyad_calif_Sassanian_prototype_695_CE.jpg» деген «:File:First_Umayyad_gold_dinar,_Caliph_Abd_al-Malik,_695_CE.jpg» дегенмен алмастырылды.

← Ескі түзетулер	18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)