https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8BИоналмасу хроматографиясы - Түзету тарихы2026-09-07T20:44:56ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&diff=38565&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:45Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&diff=38564&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер, жэне → және using AWB2014-05-15T15:02:26Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер, жэне → және using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Ионалмасу хромагографиясы сұйықтық хроматографияның бір<br />
түрі болгандықтан, сұйық бағаналы хроматография түрлерінен<br />
айырмашылығы шамалы. Бұл - иондарды алмастырғыштар деп<br />
аталатын [[сорбент]]терде иондар қоспасын бөлудің сорбциялы динамикалық әдісі. Ол ионалмастырғыштар құрамына енетін иондарды<br />
ерітіндідегі иондарды стехиометрлік қайтымды ауыстыруға негізделгені. Бұл құбылыс ертеректен белгілі болғанымен, ол тек [[иониттер]] деп аталатын, синтетикалық ион алмастырғыштар - ион алмастырушы шайырлар жасалған соң ғана дами бастайды. Әуелде табиғи<br />
ионалмастырғыш ретінде [[амин қышқылдары]]н пайдалану иондарды<br />
нақтылы бөлуге мүмкіндік бермеді және олар химиялық тұрғыдан<br />
алғанда тұрақсыз болды.<br />
Синтезделінген ионалмастырғыштардың сыйымдылығы мен<br />
қайта өңделуі жағынан едәуір қасиетке ие, олар [[қышқылдар]] мен<br />
[[негіздер]]дің әсеріне тұрақты, [[тотықтырғыш]]тар мен [[тотықсыздандырғыш]]тардың қатынасуынан бүлінбейді. Әдетте ионалмастырғыштар<br />
жоғарғы полимерлік материал болып табылады. Шайырдың қышқылдық не негіздік сипатын анықтайтын түрлі функционалды<br />
топтары бар көлденеңінен тігілген полистирол бұған мысал бола<br />
алады. Иондардың алмасуын тепе-теңдікпен көрсетуге болады:<br />
Ар + Bu -> An + Bp<br />
мұндағы р жоне u индекстері еріткіштер мен ионалмастырғыш<br />
фазаларына қатынасты. Ионалмасу хроматографиясындағы бөлу,<br />
талданатын иондардың ионалмастырғышқа бекітілген кері иондарға<br />
қатысты айырмашылығына негізделген. Ионалмастырғышқа<br />
бекілген ионды кейде тұрақтандырылған деп те атайды. Алмасатын<br />
иондар кері иондар деп аталатын бекітілген зарядты теңестіреді.<br />
Ион алмасуға қатынасатындар қозғалысты фазалар кұрамына<br />
жатады.<br />
[[Хроматография]] кезінде бағанаға сынамамен енгізілген анықталынатын ион A (27.31) теңдеуге сәйкес құрамында В ионы бар<br />
шаймалықтың үздіксіз қозғалысында қозғалысты кері В ионмен<br />
алмасады. Мұндайда тепе-теңдік А ионының [[десорбция]]сына қарай<br />
ығысады, яғни ол ерітіндіден келетін В ионымен алмасады да ионит<br />
қайтадан әуелгі күйіне келеді. Бұл кезде сынама бағана бойынша<br />
ілгері жылжып, алмасу аймағына жетеді де, қайтадан алмасу<br />
құбылысы қайталанады. Мұнда хроматографияның басқа түріндегідей сорбция-десорбция кұбылысы сан рет қайталанады. Бекітілген<br />
иондарға кері таңбадағы ынтықтығы кіші иондардың аймағынан<br />
қалыңқырап отырады. Бұл әуелгі күй қалыптасқанша жүреді.<br />
[[Сурет:Кесте Ион.png|thumb|350px]]<br />
'''Жылжымайтын фаза.''' Ион алмасуға қабілетті кейбір минерал<br />
материалдарды атауға болады: [[цеолиттер]] ([[анальцит]], [[фозажит]], [[стильбит]]), балшықталынған ([[каолинит]], [[монтмориллионит]], [[силикаттар]],жапырақ тастар), алюминий мен церкониге негізделген бейорганикалық қосылыстар, арнайы сульфирленіп әзірленген көмір. Бұлардың қолданылуы шектеулі де синтетикалық полимерлі ион алмастырғыштар кеңінен колданылады. Олар екі бөліктен тұратын<br />
сияқты: біріншісі - негізгі каңқа (орын тепкен ол ион алмасуға<br />
қатынаспайды), екіншісі - оған тиісті қасиеті бар және белгілі<br />
құрылымдық топтармен байланысқан ионогенді топ. Әр түрлі қатынаста дивинилбензол мен полистиролдың сополимерін қалып, ұя<br />
ретінде пайдаланады. Мұндағы дивинил бензол, өзіндегі байланыстарымен иолистирол тізбегін көлденеңінен көктеп, тігетін сияқты.<br />
Сополимер қуысының өлшемін өлшеуге болады. Олардың шамасына құрылым беріктілігі, ісіну қабілеті сияқты қасиеттер тәуелді<br />
болады. Тігілу дәрежесі дивинилбензолдың массалық мәнімен<br />
өрнектелінеді. Мұндай ен кіші дэреже 4% және ол тұрақсыз,<br />
қозғалысты фаза оны жеңіл ыдыратады. Ал 12% болса, онда алмасу<br />
қиындайды. Ең тиімді көрсеткіш 8% мұндайда ион күллі көлем<br />
бойынша алмасады.<br />
Синтетикалық иіайырлардың кемшілігі жоғарғы қысыммен<br />
бағананы толгырған кезде ион бөліктерінің ыдырауына әкелетін<br />
механикалық беріктілігінің нашарлыгы. Мұны арттыру үшін<br />
силикагель түйіршігі шыны ұнтағы сияқты бейтарап га катты денелерді сополимердің беткі қабатына жұқа етіп орналастырған беті<br />
кеуекті шайырларды пайдаланады. Шайырлар көбіне суда ерімегенімен, олардағы белсенді топтар суды ұнатады (гидрофилді) және<br />
ерітіндідегі иондарға эр түрлі дәрежедегі ынтықтықта болады. Ендеше, ерітіндідегі рН шамасының жұмысшы аралығының маңызы зор.<br />
Иондық хроматографияның көп кырлы мүмкіндігін көрсету<br />
үшін мына мысалды келтіруге болады. Бір зарядты [[катион]]дар<br />
қатарының салыстырмалы ынтықтык өзгерісі Li<sup>+</sup> < Н<sup>+</sup> < Na, < NH<sup>4</sup>< К<sup>+</sup>_ < Rt<sup>+</sup> < Cs<sup>+</sup> < Ag<sup>+</sup> < Те<sup>+</sup>, яғни шайырдан ең нашар ұсталатын<br />
[[литий]] катионы екен. Ал екі зарядтыларға мұндай қатар:<br />
Uo<sup>2+</sup> < Mg<sup>2+</sup> < Zn<sup>2+</sup> < Cu<sup>2+</sup> < Cd<sup>2</sup> < Ni<sup>2+</sup> < Ca<sup>2+</sup> < Sr<sup>2+</sup> < Pb<sup>2+</sup> < Ba<sup>2+</sup><br />
Қышқылды ортада аниондық кешенді түзегін катиондар бір-<br />
бірінен және баска да катиондардан бөліне алады. Әдістеме мынадан тұрады: бағанаға 12 М тұз қышқылымен өңделген сынаманы<br />
енгізеді. Шаймалауды онын концентрациясын біртіндеп бір қалыпты төмендете отырып, тұз қышқылының ерітіндісімен жүргізеді.<br />
Күрделі қосылыстарды түзе алмайтын катиондар күшті негізді<br />
[[анион]] алмастырғыш әсерінен түрақтамайды. 6 М-ге дейін сұйытылған тұз қышқылы Mn (II), Co (II) (4М); Си(ІІ) (2,5 М); Fe (III)<br />
(0,5 М); Z/2 (II) (0.005 М) ерітіндіде шаймаланады. Бұл металл<br />
хлоридтері кешенді қосылыстардағы салыстырмалы тұрақтылықты<br />
көрсетеді. Әр түрлі ионалмастырғыштардың қолданылуы 1-кес-<br />
теде келтірілген.<br />
ИХ амфолиттегі катиондар мен аниондарды жіктеп. бөліп алуға,<br />
атап айтқанда, яғни, мысалы, амин қышқылы сияқты екі полюстікпен байланысқан ионалмастырғыштарды бөліп алуға мүмкіндік<br />
береді.<br />
Хелатты шайыр металдардың иондарын байланыстырып, әр<br />
түрлі дәрежедегі кешенді қосылыс түзе алады. Мұндай иониттерді<br />
кешенді қосылыс түзуге бейім тоиты қалыпқа енгізу арқылы алады,<br />
мысалы, шарап, лимон сияқты қышқылдарға көптеген металл иондарымен тұрақты кешенді қосылыс түзетін [[лигандалар]]. Белгілі бір<br />
ионды сұрыптап алуға қабілетті ионит тобының енгізілуі де мүмкін.<br />
Мысалы, құрамында CH2-SH тобы болатын [[шайыр]]лар нашар еритін<br />
сульфидті түзетін катиондарды таңдап байланыстырады. [[Ионит]]тер<br />
биологиялық және физиологиялық маңызды заттардың көптеген<br />
қоспаларындағы электролиттерді [[электролит]] еместерден бөлуге<br />
мүмкіндік береді. Катионы мен анионы бар баганаларды параллель<br />
және тізбектей орналастыра жалғаудың нәтижесінде нэсептің<br />
жүзден астам қүрамдас бөлікгері алынды. Амион қышқылдық<br />
анализатор деп аталатын амин қышқылдарын талдауға арналған<br />
арнаулы хроматографтар да бар. Иониттерді сынаманы әзірлеу кезінде пайдаланады. Олардың<br />
көмегімен талданатын қоспадан өте аз мөлшердегі бөліктерді бөліп<br />
алып, оларды жинақтайды.<br />
Ион хроматографиясына да қозғалысты фаза ретінде қышқылдардың, негіздердің, электролиттердің және басқа да қоспалардың<br />
ерітінділерін пайдаланады. Ондагы иондардың, сутек ионының концентрациясын рН, ион күшін, қоспа түрін және басқаларды өзгерте<br />
отырып, жүйенін сұрыптаушылығын өзгертуге болады. Шаймалықтағы рН мэні әлсіз иониттердің алмасу көлеміне ықпал етеді, ол<br />
үшін алмасуға бейім иондық орта санын не арттырады, не кемітеді.<br />
Түзілетін кешенді қосылыстағы беріктік айырмашылығы,<br />
ионалмасу хроматоірафиясының сүрыпталуына әсер етеді. Сирек<br />
жер элементтері La<sup>3+</sup>. Се<sup>3+</sup>, Eu<sup>3+</sup>, Cd<sup>3+</sup>, Cd<sup>3+</sup>, Tb<sup>3+</sup>, Сг<sup>3+</sup>, Tm<sup>3+</sup>, ІЬ<sup>3+</sup>,<br />
Lu <sup>+</sup> катион алмастырғыштармен шамалас әрекеттеседі, өйткені<br />
олардың заряды бірдей жоне ион радиусы шамалас. Лимон қышқылын шаймаға косқан кезде бұл элементтермен нитратты кешен<br />
(комплекс) түзіледі де, олар бірінен кейін бірі шаймаланады.<br />
'''Қолданылуы'''. Ионалмасу хроматографиясындағы әдістер негізінен иондарды жіктеп бөлу үшін, оларды микрокомпьютер көмегімен<br />
жүмыс істейтін иондық хроматографиялык баганага енгізеді, сосын<br />
шаймалап кұрылымдық бөлікті анықтайды.<br />
Жоғарыда кетірілген лабораториялык жағдайда лантаноидты<br />
кенді өндірістік өңдеу жүйесі іске асырылады.<br />
Изотоптарды ионалмасу әдісі бойынша бөліп алу жолдары<br />
бұрынан белгілі. Мысалы, N және N изотоптардың NH<sup>4+</sup> катион<br />
түріндегі сульфошайырда бөлуге болады, өйткені NH<sup>4+</sup> катионы<br />
<sup>5</sup>NH<sup>4+</sup> катионынан нашар сорбцияланып, ертерек шайылады.<br />
Соңғы кездегі нақ осы саладағы теңдесі жоқ жаңалықтардың<br />
бірі - ащы суды тұщылау. Әдетте, оны жүзеге асыру үшін сонша<br />
суды қайнатып, буға айналдырып, сосын оны суға айналдырады.<br />
Бұған қыруар оғын, қуат, күшті қазандық керек. Ал ион арқылы ащы<br />
суды өткізсе, онда иондар алмасып, су тұщыланады. Ондағы иондарды да өте оңай әуелгі қалпына келтіреді. Демек. бұл әдіс әрі<br />
арзан, әрі тиімді, әрі жеңіл жүргізіледі.<br />
Сол сияқты ион алмасу құбылысын нашар еритін қосылыстарды<br />
ерітіндіге айналдыруға қолдануға болады. Ол үшін нашар еритін<br />
қоспа сүзгінің ішінде иониді бар бағанада тепе-теңдік орнағанша<br />
ұстайды, кейде ол арқылы жай өткізеді:<br />
MX + HR = MR + Н<sup>+</sup> <sup>-</sup>X<br />
немесе<br />
MX + HOR + М<sup>+</sup> + ОH<sup>-</sup> + XR Содан кейін құрамын кері сорбциялайды. Осы тұста барий<br />
сульфаты мен күміс хлоридінің де ионалмасу ерітінділері арқылы<br />
алынатынын ескерген жөн.<br />
Ионалмастырғыш шайырларды, әсіресе ионалмастыргыш мембраналарды электрохимиялық әдістерге пайдалану жағы іздестірілуде.<br />
Соңғысы ионалмастырғыштың да, сүзгінің де қасиетін атқарады, яғни ол бір қосылыстан тек катионды алмастырып, м анионды<br />
алмастырмайды немесе керісінше. Қажегті қосылысты бөліп алуга<br />
мүмкіндік береді. Атап айтқанда, мүндай жарғақ көмегімен аса<br />
сілтіні не кышқылды әзірлеуге болады. Осы негізде теңіз суын<br />
тазалайтын қондырғы құрастырылады.<br />
Қорыта айтқанда, ИХ талдаулық және технологиялық бағытта<br />
негізгі мына жұмыстар қамтылады: қасиеті жағынан жақын -элементтердің катиондары мен аниондарын бөлу; зияны бар немесе керексіз<br />
иондардан тазалау; талдауға қажетті элементтерді бөліп алып.<br />
олардың концентрациясын (мөлшерін) арттыру; табиғи косылыс<br />
құрамындағы болмашы қоспаны байыту; ағын және өндірістік<br />
суларды тазарту; ерітіндідегі тұздардың қосынды мөлшерін анықтау; ащы суды тұщылау; [[қышқылдар]]ды, [[сілтілер]]ді, [[тұздар]]ды алу,<br />
шашыранды және сирек элементтерді бөліп алу.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>ArystanbekBot