https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2026-04-18T12:25:49Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F&diff=73907&oldid=prev 2025-04-25T19:08:04Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F&diff=73906&oldid=prev 2014-11-22T15:00:15Z

<p>Перемещение 2 интервики-ссылок в Викиданные (<a href="/index.php?title=D:Q1814867&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="D:Q1814867 (мұндай бет жоқ)">d:Q1814867</a>)</p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Имамия''' - имамдылықты және он екі<br /> имамға сенуді діннің негізі деп санап, Хазірет Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан<br /> кейін Хазіреті Әли мен оның ұрпағының<br /> имамдар екенін қабылдаған мазһаб. Бұл<br /> мазһабтың көзқарасы - Хазіреті Әли мен<br /> оның ұрпағының имамдар екенін қабылдау<br /> болып табылады. Бұл мазһабтың көзқарасы бойынша Хазіреті Әли және оның он<br /> екі ұлы мен немерелері [[Аллаһ]]тың аяттары<br /> және Хазіреті Пайғамбарлық өсиетімен<br /> имам болып тағайындалған.<br /> <br /> Қазіргі кездегі [[Иран]]ның ресми мазһабы<br /> болған шииттік, осындай сенімдерге ие.<br /> [[Имам]]дықтың ''«насс»'' және өсиет арқылы<br /> болатынына, сондықтан да діннің парыздарының бірін кұрайтынына сенгендіктен<br /> Имамия деп аталатын бұл қоғам, он екі имамды<br /> қабылдағандықтан «Он екіншілер» (Иснәашария), сенім, ғибадат және іс-әрекет<br /> мәселелерінде имам Жафар әс-Садықтың<br /> көзқарастары мен анықтамаларына бағынғандықтан ''«Жағфария»'' деп те аталады.<br /> Шииттіктің негізін құрайтын Имамия шииттікпен бірге пайда болған. Шииттіктің қашан<br /> пайда болғаны туралы кесімді бір мәлімет<br /> жоқ. Бірақ көп тараған көзқарас бойынша<br /> бұл фырқа Хазіреті Хұсейін Кербалада<br /> шейіт болғаннан кейін пайда болған қарсы<br /> әрекеттердің нәтижесінде саяси және діни<br /> топ ретінде кұрылған. Ал мазһаб ретінде<br /> он екінші имам [[Мұхаммед]] әл-Мәхдидің<br /> жоғалуымен басталған ''«Кіші жасырындылық»'' (ғайбат-и суғра) кезеңінен кейін<br /> қабылданған.Шииттіктің, сонымен катар Имамияның пайда болуына ықпал еткен басты фактор -<br /> [[имам]]дық, яғни [[мемлекет]] басшылығы мәселесі болып табылады. Көпшілігі сасанидтердің әдет-ғұрыптарының ықпалында<br /> болған шииттердің көзқарасы бойынша<br /> имамдық мұрагерлік жолмен болады. Бұйрық арқылы әкеден балаға өтеді. Хазіреті<br /> Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейін<br /> оған ең жақын кісі ретінде Хазіреті Әли<br /> мемлекет басшысы (имам-халиф) болу керек. Хазіреті Әли Хазіреті Пайғамбарлық<br /> (с.а.у.) жақыны ғана емес, мұсылмандардың ең беделдісі (әфдалы) болып табылады. Олай болса, имамдыққа ең лайықты<br /> адам - Хазіреті Әли және одан кейінгі<br /> ұрпақтары.<br /> <br /> Екінші жақтан шииттер осы саяси түсінікті<br /> дін ұғымы ретінде қалыптастырған. Көзқарастарын [[Құран]] аяттары есім және сипаттарымен Хазіреті Әли және оның ұрпағының Хазіреті Пайғамбардай (с.а.у.) кейін<br /> имам болатынын көрсеткендей, Расулуллах Гадир Хум және Қыртас оқиғаларымен<br /> басқа да сөздерінде Хазіреті Әлиді өзінен<br /> кейін имам ([[мемлекет басшысы]]) етіп тағайындаған. Сондықтан имамдық дін әдісі<br /> (усул-и дин) болып табылады және де ол<br /> мұсылман қоғамының еркі мен сайлауы арқылы жүзеге аспайды. Керісінше, имамдық<br /> діннің негізгі парыздарының бірі болып<br /> имам негіздері арасынан орын алады.<br /> Бірақ та [[Құран]] аяттары мен сахих сүннеттерге қараған кезде Шии-имамияның<br /> мұндай түсінігі мен сенімін ақиқатқа шығаратын дәл елдер кездеспейді. [[Имам]]дықтың [[Құран]] мен сүннет тарапынан Хазіреті<br /> Әли және оның ұрпағына берілуі насс<br /> және таинмен жүзеге асырылатындығы.<br /> [[Ислам]]ның негізі мен әлемдік екеніне теріс келеді. Өйткені Исламият жер бетінде<br /> адамға басқару жұмысы мен адамға саяси<br /> ерік берген. Адамға ақылы, ғылымы және<br /> пікірін қолданыл, өзіне сай басқару түрін<br /> белгілеуді, басқаруда сөз алуды, басқарушыларды өз еркімен таңдаулы ұсынған.<br /> Мемлекет атын, түрін және ұйымдарын,<br /> басқарушыларды анықтау құқығын түгелдей ақылды және ерікті адамға берген. Осыларды назарға алғанда, Шии-имамияның<br /> имандықтың насс және тағайындаумен<br /> болу сенімі де, «Хазіреті Әли - мұсылмандардың ең беделдісі» деген көзқарасы да<br /> [[Ислам]] дінінде қолдау таппаған. Хазіреті<br /> Әлиді мұсылмандардың ең беделдісі санауы - олардың өз көзқарасы. Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) көз жұмғанда оған ең жақын<br /> адам Хазіреті Әлгі емес, Хазіреті Фатима<br /> болған. Көне сасанид әдет-ғұрыптарының<br /> ықпалында қалған шииттер Хазіреті Фатиманың имамдығын әйел болғандықтан қабылдамаған.<br /> <br /> Шииттерден басқа мұсылмандардың көзқарасы бойынша имамдық (мемлекет басшысы) еркі сайлау жолымен жүргізіледі.<br /> Шии-имамияның имандықтарына сенуді<br /> діннің негізі деп санаған он екі имамы мыналар: Әли бин Өбу Тәліп (қайтыс болған<br /> күні - 661 ж. 28 қаңтар), Хасан бин Әли<br /> (қ.б.к. - 670 ж. 28 наурыз), Хусейін бин<br /> Әли (қ.б.к. - 680 ж. 15 қазан), Әли бин әл-<br /> Хусейн (қ.б.к. - 713 ж. 17 қазан), Мұхаммед<br /> әл-Бақыр бин Әли Зейнелабидин (қ.б.к. -<br /> 733 ж. 28 қаңтар), Жағфар әс-Садық бин<br /> Мұхаммед (қ.б.к. - 765 ж. 15 желтоқсан),<br /> Мұса әл-Қасым бин Жағфер (қ.б.к. -<br /> 799 ж. 1 қыркүйек), Әли әр-Риза бин Мұса<br /> (қ.б.к. - 818 ж. 24 тамыз), Мұхаммед әт-<br /> Тақи бин Әли (қ.б.к. - 835 ж. 25 қараша),<br /> Әли ән-Наки бин Мұхаммед (қ.б.к. - 868 ж.<br /> 28 маусым), Хасан әл-Аскари бин Әли ән-<br /> Нақи (қ.б.к. - 873 ж. 2 қаңтар), Мұхаммед<br /> әл-Мәхди бин Хасан әл-Аскари (873 ж. жоталан кеткен).<br /> <br /> Қазір де тірі деп есептелетін он екінші<br /> имам [[Мұхаммед әл-Мәһди]]дің жоғалуынан, яғни 873 жылдан 940 жылдың 27 мамырға дейінгі кезең Шии-имамияда «кіші<br /> жасырындылық» (ғайбет-и суғра) деп<br /> аталады. Хасан әл-Аскари 873 ж. қайтысболған кезде ұлы Мұхаммед эл-Махди жа-<br /> сырынған. Міне, осы жасырыну кезеңінде<br /> он екінші имам мен шииттер арасында<br /> «сеферилік» (елшілік) қызмет атқаратын төрт адам онымен кездескен. «Төрт<br /> елші» (суфера-и ербаа) деп аталатын бұл<br /> адамдар - Өбу Амр Осман бин Саид, Әбу<br /> Жағфар Мұхаммед бин Осман, Хусейн бин<br /> Рух және Әли бин Мұхаммед.<br /> <br /> Имамия тобының көзқарасы бойынша төртінші<br /> елші Әли бин Мұхаммедтің 940 ж. 27 мамырла қайтыс болуымен ''«Кіші жасырындылық»'' кезеңі аяқталып, «үлкен жасырындылық» (ғайбет-и кубра) кезеңі басталған.<br /> Үлкен жасырындылық кезеңінде И. барлық<br /> мәселелері мен ұйымдарын Әхл-и бәйт,<br /> яғни он екі имамның бірінің жолымен келген риуаяттарды негізге алатын равилердің<br /> көзқарастарын сүйенген.<br /> <br /> Негізінен, саяси әрекет ретінде пайда болып, кейіннен діни мазһабқа айналған Имамия<br /> тобы Фатими, Бувейхи және сафебилер<br /> сияқты саяси хандықтарға сүйене отырып,<br /> жұмыстарын жүзеге асырған. Бірақ, үлкен<br /> жасырындылық кезеңінен (X ғ.) [[Иран]]ның<br /> ресми мазһабы болғанға дейін (XV ғ.) [[Ислам]] әлемінде үлкен жетістікке жетпеген.<br /> Қазіргі кезде «Аятуллаһу-л-Узма» (ең үлкен<br /> аятулла) басшылығымен өмір сүріп жатқан<br /> И. тобы [[Иран]] [[Ислам Республикасы]]ның Ата<br /> заңында мемл. ресми мазһабы ретінде қабылданған. [[Ауғаныстан]], [[Ирак]], [[Ливия]] және<br /> [[Әзірбайжан]] сияқты елдерде де Имамия тобына<br /> мүше мұсылмандар кездеседі.<br /> <br /> Көзқарастары. Имамия тобының діни көзқарастары, негізінде, саяси түсініктерінің жалғасы болып табылады. Тәухид, сифатуллах<br /> ([[Аллаһтың сипаты]]), нубувет (Пайғамбарлық) және [[меад]] ([[ақырет]]) тақырыптарында<br /> дәстүрлі [[Ислам]] түсінігі шеңберінде және<br /> Әхл-и Суннамен бірдей пікірде. Бірақ Пайғамбарлыққа, иманның бір бөлігі болған<br /> кітаптарға иман туралы бірқатар өзгеше<br /> түсініктері бар. Іс жүзінде қолымыздағы<br /> [[Құран]] Кәрімге бағынғанмен, олардың<br /> Мұхаммед бин Кулейни сияқты үлкен ғалымдары Құранның Хазіреті Әлиге жаздырылған басқа бір нұсқаның бар екенін<br /> және оның [[Құран]] нұсқасынан бір жарым<br /> есе үлкен екенін айтады.<br /> <br /> Имамияның Пайғамбарлық мәселелерінде Әхли<br /> суннадан тағы бір айырмашылық - сүннет түсінігі. Олардың көзқарасы бойынша<br /> діннің негіздеріне қатысты болсын, іс-<br /> әрекеттерге қатысты болсын Исламның хадиске сүйенетін әрбір үкімі тек Әхли Бәйт<br /> және соларға сүйенетін равилердің риуаяттары негізге алына отырып шығарылады.<br /> Хазіреті Пайғамбарлық (с.а.у.) сүннеті және<br /> он төрт күнәсіз кісінің (Хазіреті Пайғамбардың (с.а.у.) қызы Фатима және Хазіреті<br /> Әли мен он екі имам), Хазіреті Пайғамбардай (с.а.у.) алған риуаяттары дінді түсіндіріп, анықтайды. Имамия көзқарасы бойынша бір<br /> хадистің сахих болып саналуы тек Әхли<br /> Бәйтке сүйенуі арқылы болады, әйтпесе ол<br /> «хадис дайыф» деп қабылданады немесе<br /> қабылданбауы. Сондықтан олар сахабаларды Хазіреті Әлидің әрекеттеріне қарай<br /> бағалайды және оған қарсылық білдіргендердің залым және мүртед (діннен шыққан) екенін айтады. Хазіреті Әлидің қасында болмаған сахабалардың риуаяттарына<br /> сенбейді және де оны дәлел етіп алмайды.<br /> Имамия тобының негізгі сенімі мен көзқарасы -<br /> имамдық. Олардың көзқарасы бойынша<br /> иман діннің бірі деп санайтын имамдыққа<br /> сенумен толықтырылады. Сонымен қатар Имамия әрбір ғасырда Пайғамбар қызметін<br /> атқаратын, адамдардың ақиқатқа жетуіне<br /> көмектесетін күнәсіз бір имамның бар болатынын сенеді. Олардың көзқарасы бойынша Пайғамбар жіберу де илаһи жақсылық болып табылады. Сондықтан да имамдық Пайғамбарлықтың жалғасы болып<br /> табылады.<br /> <br /> Имамия көзқарасы бойынша имамның сайлануы<br /> насс арқылы немесе сол имамнан бұрынғы<br /> имамның оның имамдығын анықтаумен болады. [[Имам]] адамдардың қалауымен немесе<br /> тағайындауымен сайланбайды. Алғашқы<br /> имам Хазіреті Әлидің имамдығы [[Аллаһ]]тың<br /> аяттары (насс) және Хазіреті Пайғамбардың (с.а.у.) белгілеуімен (өсиет) тұрақты.<br /> Сонымен қатар, Хазіреті Әли мен оның<br /> жолына түскен он бір күнәсіз имам. Аллаһ<br /> оларға мойынсұнуды бұйырған. «Улу-л-<br /> Әмр» (бұйрық иелері) кісілер болып табылады. Олар [[Аллаһ]] ғылымының қазынасы,<br /> уаһиді түсіндіруші және тәухидтің шарттары. Олар қателік пен жаңылысудан корғалған (масум) кісілер.<br /> <br /> Бұл жағдайда Имамия көзқарасы бойынша имамдық дін негіздерінің бірі болып табылады.<br /> [[Имам]]ға мойынсұну - [[Аллаһ]]қа мойынсұну<br /> деген сөз. Имамға қарсы шыққан адам Аллаһқа бас көтерген адам деп саналады. Мүміндер діни және дүниелік істерінде міндетті түрде имамдарға бағыну керек. Он екі<br /> күмәнсіз имамның он екіншісі Мәһди Мунтазар (оны келеді деп күтеді) болып, қазір<br /> де тірі, қиямет орнаудан бұрын зұлымдық<br /> толған дүниеге әділдік орнату үшін келеді.<br /> Олай болса, Мәһдидің келетініне сену де<br /> иман негіздерінің бірі болып табылады.<br /> Ал Әхли сунна көзқарасы бойынша имамдық діннің негіздерінен емес. Мұсылмандар кімді қалап таңдаса, сол имам (мемлекет басшысы) болады. [[Имам]]дық діни<br /> мәртебе болмағандықтан, имам да күшсіз немесе көсемдік ерекшелікке ие емес.<br /> [[Имам]] сайлау насс және өсиет арқылы емес,<br /> таңдау жолымен жүргізіледі.<br /> <br /> Рижат (имамның қайтып оралуы), бәда<br /> (ортаға шығу) және тәкие (жасырыну) Имамия<br /> шиасының діни сенімдері арасынан орын<br /> алады.<br /> <br /> Ғибадат пен іс-әрекеттерге қатысты көзқарастарын келсек, Кітап, сүннет, ижма<br /> және қиясты діни үкімдерінің қайнар көзі ретінде қабылдайтын Имамия шиасы ғибадаттар мен оның жасалу түрлерінде Әхли<br /> сүннетпен бірдей көзқарасы бөліседі.<br /> [[Намаз]], [[ораза]], қажылық және зекет сияқты<br /> ғибадаттарды да сол қалпында қабылдап,<br /> түсіндіреді. Бірақ діни-амалдық үкімдерді<br /> анықтауда күнәсіз имамдардың риуаяттарын және [[Аллаһ]]тың дәлелі деп санайтын<br /> ғалымдардың ортақ көзқарастарын басқару әдісі ретінде қабылдайды. [[Имам]] Жағфар Садықтың түсіндірмелеріне сүйенетін фикһтық үкімдері Ханафилікке өте<br /> жақын.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,<br /> 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Ислам ағымдары]]<br /> <br /> <br /> {{Islam-stub}}</div>

EmausBot