Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:27Z

1 түзету

17:59, 2026 ж. мамырдың 4 кезіндегі 1nter pares деген

2026-05-04T17:59:37Z

Жаңа бет

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Иерусалим
|шынайы атауы = {{lang-he|יְרוּשָׁלַיִם}} {{lang-ar|القدس}}
|сурет = Jerusalem infobox image.JPG
|жағдайы =
|ел = {{Unbulleted list
|Таласты аймақ
|{{байрақ|Израиль}}/
|{{байрақ|Палестина}}
}}
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir =N |lat_deg =31 |lat_min =47 |lat_sec =
|lon_dir =E |lon_deg =35 |lon_min =14 |lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Израиль округтері{{!}}Израиль округі
|аймағы = Иерусалим округі
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Палестина провинциялары{{!}}Палестина провинциясы
|ауданы = Иерусалим провинциясы
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэрі (де-факто)
|басшысы = [[Моше Лион]]
|құрылған уақыты = б.з.б. IV мыңжылдық
|алғашқы дерек = б.з.б. XIX–XX ғасырлар
|бұрынғы атаулары = Шалем, Иевус, Сион (Цион), Ир Давид, Элия Капитолина, әл-Құдыс
|статус алуы =
|жер аумағы = 125 156<ref>[http://www.masham.org.il/English/LocalAuthorities/Pages/default.aspx?letter=j Local Authorities]</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 754
|климаты = жерортатеңіздік
|ресми тілі =
|тұрғыны = 901 302
|санақ жылы = 2018
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[еврейлер]] — 60,8 % [[арабтар]] — 37,9 % басқалар — 1,3 % (2017)
|конфессионалдық құрамы = [[Яһудилік|иудейлер]] — 61,4 % [[ислам|мұсылмандар]] — 35,6 % [[христиандық|христиандар]] — 1,8 % басқалар — 1,2 %
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +2
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Jerusalem
|сайты =
|сайт тілі =
|сайт тілі 2 =
|сайт тілі 3 =
}}
'''Иерусалим''' немесе '''әл-Құдыс'''{{efn|{{lang-he|יְרוּשָׁלַיִם}} — {{Audio|He-Jerusalem.ogg|''Йерушалаим''}}; {{lang-ar|القُدس}} — {{Audio|ArAlquds.ogg|''әл-Құдс''}}. [[Тәурат]] пен [[Інжіл]]де {{lang-ar|أورشليم}} ''Уршалим''; [[Израиль]]де ресми: {{lang-ar|أورشليم القدس}} ''Уршалим-әл-Қудс'' (ежелгі мен қазіргі арабша атауларының қоспасы)}} — [[Жерорта теңізі]] мен [[Өлі теңіз]] су шекарасында, 650–840 метр биіктікте орналасқан ежелгі қала. Қала тарихы 3500 жылдан ұзақ. Әл-Құдыс — үш діннің, [[Яһудилік|иудаизм]], [[христиандық|христиан]] және [[ислам]] діндерінің, орталығы, түрлі елдердің тарихи, мәдени ескерткіштері ерекше көп мекен.

Бұрын көне [[Иудея патшалығы]]ның орталығы болған. Бүгін қала — екі мемлекет, [[Израиль]] мен [[Палестина]] арасындағы таласты жер.

== Тарихы ==
Иерусалим қаласы б.з.б. II мыңжылдықтың орта шеніндегі жазбаларда кездеседі. Иерусалим патшасы Абди-хибаның [[Мысыр]] перғауыны [[IV Аменхотеп]]ке жазған хаттары Тель әл-Амарн архивінде сақталған (б.з.б. 1400 ж. ш.), б.з.б. 1000 жылы шамасында Иерусалимді [[Дәуіт Пайғамбар|Дәуіт]] жаулап алды да, қала Израиль-Иудея патшалығының, ал б.з.б. 935 жыл шамасында [[Иудея патшалығы]]ның астанасына айналды. Дәуіттің мирасқор ұлы Сүлеймен қаланы әжептәуір кеңейтті: финикиялықтардың жәрдемімен Яхве ғибадатханасын (Сүлеймен әулеті ғибадатханасы) салды. Б.з.б. 586 жылы қаланы Вавилон патшасы [[II Навуходоносор]] қиратты. Б.з.б. VI ғасырдың соңғы ширегінде иудейлер қайта қоныстанды. Б.з.б. III ғасырда қала Птолемей әулеті мен Селевки әулеті арасындағы күрестің нысаны болды. Б.з.б. 140 жылдан Иерусалим Хасмонейлер (Маккавейлер) мемлекетінің астанасына айналды. Б.з.б. 63 жылы қаланы римдіктер басып алды. Иудея соғысы (66–67) кезінде Иерусалим римдіктерге қарсы қарсыласу орталығы болды. 70 жылы римдіктер қаланы басып алып, қиратты. II ғасырда Иерусалимнің орнында Рим қонысы Элия Капитолина салынды. IV ғасырда Рим императоры [[I Константин]] тұсында Иерусалим христиандардың қасиетті орталығына айналды. 638 жылы Омар халиф тұсында Иерусалимді [[Халифат|Ислам халифаты]] жаулап алды да, ол мұсылмандардың [[Мекке]] мен [[Медине]]ден кейінгі қасиетті орталығына айналды. 1099 жылы Иерусалимді крестшілер, 1187 жылы [[Мысыр]] сұлтаны Салахуддин басып алды. Қала 1517–1917 жылдары [[Осман империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің құрамында болды. 1917 жылғы желтоқсанда Иерусалимді [[Британ империясы|британ әскерлері]] басып алды. 1920–1948 жылдары қала британдардың мандаттық жері [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина|Палестина]]ның әкімшілік орталығы болды. [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясы]]ның 1947 жылғы 29 қарашадағы Палестинаны бөлу туралы шешімі бойынша Иерусалим қаласы халықаралық аймаққа айналды. Бірақ араб-израиль соғысынан (1948–1949) кейін Иерусалим екіге бөлінді, батыс бөлігі (қаланың дені) [[Израиль]] мемлекетіне, ал азғантай шығыс бөлігі [[Иордания]]ға өтті. 1950 жылы БҰҰ-ның Иерусалимді дербес әкімшілік бірлік етіп бөлу туралы шешіміне қарамастан оның батыс бөлігін Израиль өз елордасы деп жариялады. 1967 жылы Израиль Иерусалимнің шығыс бөлігін де басып алды. 1980 жылғы шілдеде бүкіл Иерусалимді Израиль өз елінің «мәңгі және бөлінбейтін елордасы» деп жариялады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>

== Географиясы ==
Қала [[Жерорта теңізі]] және [[Өлі теңіз]] аралығында Иудея тауларының етектерінде Өлі теңіз алқабындағы шөлейт таулы үстіртте орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 650–840 метр. Темір жол стансасы, тас жол торабы. Өнеркәсіп, сауда, мәдени және діни орталық. Радиотехника, тамақ, тоқыма, тері илеу, аяқ киім тігу, металл өңдеу кәсіпорындары жұмыс істейді. Қолөнер кәсіпшілігі дамыған. Қаланың ескі шығыс бөлігінде Ежелгі Грекия, [[Рим империясы]] және ерте христиандық дәуірлерде салынған архитектуралық ескерткіштердің қалдықтары сақталған, Құббат ас-Сахра мешіті (687–691), XI–XII ғасырлар шіркеулері, көне қамал (XIV–XVI ғасырлар) бар.

== Тұрғындары ==
Қалалық әкімшілік алғашқы рет 1863 жылы құрылған. 1948–1967 жылдары қала екі аймаққа бөлінге: израиль аймағы (қаланың батыс жағында) және [[арабтар]] бөлігі (шығыс жағында). Әр бөлімшесіне өз басына мэрия және қала басқармасы болған.

2013 жылғы санақтың мәліметі бойынша, Иерусалимде 828 500 адам тұрған.<ref>[http://www.cbs.gov.il/ishuvim/yishuv_2011_information.xls Данные по населённым пунктам Израиля] // на сайте [[Израиль Орталық статистика бюросы|Израиль ОСБ]]{{ref-he}}</ref> Халық санының өсуі — жылына 2.0 %-ы құрайды.

Ұлттық құрамы (2013 жылғы 1 қаңтардың мәліметі): [[еврейлер]] — 530.3 мың (64.0%), оның ішінде репатрианттар — 539.9 мың (65.1%), [[арабтар]] — 279.7 мың (33.8%), оның ішінде: мұсылман-арабтар — 267.9 мың (32.3%), христиан-арабтар — 11.8 мың (1.4%), [[армяндар]] — 5.6 мың (0.7%), басқалар — 3.3 мың (0.4%), оның ішінде: орыстар — 0.8 мың, [[америкалықтар]] — 0.45 мың, [[француздар]] — 0.3 мың, [[немістер]] — 0.25 мың, [[украиндар]] — 0.2 мың, [[ағылшындар]] — 0.2 мың, [[молдовандар]] — 0.15 мың.

Соңғы мәлімет: 19.05.2014 жылы Иерусалимнің тұрғындарының саны 853 355 адам болыпты.

== Панорама ==
{{wide image|Panorma Jerusalem vomHospiz.jpg|1800px|}}
{{wide image|Panoramic_View_of_the_old_city_from_Mount_of_Olives.jpg|1800px|}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Иерусалим| ]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Израиль қалалары]]
[[Санат:Палестина қалалары]]
[[Санат:Киелі қалалар]]

← Ескі түзетулер	06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Иерусалим - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

17:59, 2026 ж. мамырдың 4 кезіндегі 1nter pares деген