Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:13:58Z

1 түзету

Kasymbot: clean up, replaced: Бағдад → Бағдат using AWB

2016-12-23T09:22:09Z

clean up, replaced: Бағдад → Бағдат using AWB

Жаңа бет

'''Жәдидшілдік ''' ({{lang-ar| طريقة جديدة}}— жаңа әдіс) — 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында [[Ресей империясы]]ндағы түркі тілдес [[мұсылман]] халықтары арасында өріс алған қоғамдық-саяси және мәдени-ағартушылық қозғалыс.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Алғаш 19 ғасырдың 80-жылдарында [[Қырым]], [[Еділ|Еділ бойы]] [[татар]]ларының арасында қалыптасты. Кейіннен Жәдидшілдік [[Орталық Азия]]дағы барлық дерлік түркі халықтары ([[қазақ]], [[қырғыз]], [[өзбек]], т.б.) арасында жалғасын тауып, өрістей түсті. Жәдидшілдіктің ірі өкілдері қатарында [[Гаспралы|И.Гаспралы]], [[Маржани|Ш.Маржани]], [[Ибрагимов|А.Ибрагимов]], [[Абдурашидханов|М.Абдурашидханов]], [[Бехбуди|М.Бехбуди]], [[Фитрат|А.Фитрат]], [[Ходжаев|Ф.Ходжаев]], т.б. болды. Ағартушылық сипатта жүрген Жәдидшілдік қозғалыс қоғамдық өмірдегі рухани тоқыраушылықты сынға алып, оны жаңғыртуды көздеді. Жәдидшілдік патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы бағытталды. Түркі халықтарының ерікті әрі өркениетті болуын қалады. Мұсылмандық [[хадими]] (ескіше) мектептердегі ғасырлар бойы өзгеріссіз сақталып келген оқу-тәрбие жұмыстарының жүйесін жаңа заман талабына сәйкестендіріп, қайта құруды ұсынған ілгерішіл бағыт ұстанды. Мектеп-медреселердегі өз беделдерінен айырылып қалғысы келмеген кейбір дін иелері Жәдидшілдікті [[шариғат]]қа қарсы әрекет ретінде бағалады. Жәдидшілдікке патша өкіметі тарапынан да қысым көрсетілді. Жәдид мектептері оқушыларының басым көпшілігі [[Қазан]], [[Орынбор]], [[Уфа]] қалаларында білім-тәрбие алған татар, [[башқұрт]] және қазақ жастары болды. Олардың арасында [[Стамбұл]], [[Мысыр]], [[Бағдат]] оқу орындарының түлектері де кездесетін. Патша өкіметі оларға өзінің Орталық Азия мен [[Қазақстан]]дағы отаршылдық саясатына зиянын тигізетін саяси сенімсіз адамдар ретінде қарады. 19 ғасырдың соңында Ресей мұсылмандары хадимшілдер және жәдидшілдер болып, іс жүзінде бір-біріне қарсы екі топқа бөлінді. Хадими бағытты қолдаушылар “[[Сират әл-мустақим]]” (“[[Тура жол]]”) атты партия құрып, 1907 жылы Орынбор қаласындағы [[баспахана]] иесі, бай [[Хұсайынов|Ұ.Хұсайыновтың]] қаржысына “Дін уа мағишат” ([[Дін және өмір]]”) деген журнал шығарды. Бұл журнал Гаспралы басшылық еткен, [[Бақшасарай]]да ([[Қырым]]) 1883 жылдан бастап шығып отырған “[[Тәржіман]]” газетінің Жәдидшілдік көзқарасына қарсы күрес жүргізді. Жәдидшілдік бағыт пен хадимшілдер арасындағы тартысты патша өкіметі әдейі қоздырып, біріне-бірін өшіктіріп, айдап салып отырды. Мұндай кедергілерге қарамастан, Жәдидшілдік қозғалысы екпін алып, жер-жерлерде аталмыш бағыттағы мектеп-медреселер ашыла бастады. Мұндай оқу орындарында [[жаратылыстану]] пәндеріне, түркі халықтарының төл тарихы мен әдебиетіне ерекше көңіл бөлінді. Уфадағы “[[ұалия]]”, Орынбордағы “[[Хусеиния]]”, Қазандағы “[[Мұхаммедия]]”, [[Қырғызстан]]дағы “[[Шабдания]]” секілді мектеп-медреселер Жәдидшілдіктің ірі ошақтарына айналды. 1913 жылы бүкіл [[Түркістан]] өлкесінде Жәдидшілдік бағыттағы 92 мектеп-медреселер қызмет етті. Қазақстандағы Жәдидшілдік бағыттағы мектептердің ең ірілерінің бірі — “[[Мамания]]” мектебі болды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]

[[ru:Джадидизм]]

← Ескі түзетулер	18:13, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жәдидшілдік - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Kasymbot: clean up, replaced: Бағдад → Бағдат using AWB