Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:55:04Z

1 түзету

Zhaksilik: /* Дереккөздер */clean up, replaced: ХХ → XX using AWB

2015-03-29T10:25:23Z

‎Дереккөздер: clean up, replaced: ХХ → XX using AWB

Жаңа бет

'''ЖҰТ''' – [[ауа райы]]ның аса қолайсыз құбылыстары (қуаңшылық, жерді көк мұз басуы, тағы да басқа) салдарынан белгілі бір [[аймақ]] тұрғындарының [[экономика]]лық күйзеліске ұшырауы. [[Қазақ]] [[халық|халқы]] Жұтты “жеті ағайынды” дейді. Олар: Жұтты, [[құрғақшылық]], [[өрт]], індет, [[сел]] (көшкін, [[топан су]]), [[зілзала]], [[боран]] ([[бұрқасын]], [[дауыл]]). “Жұт жетеу, содырмен сегіз, салақпен тоғыз, олақпен он” деген [[мақал]] арқылы [[халық]] [[табиғат]] апатының зардабы адамның өзіне байланысты екенін аңғартқан. [[Ауа райы]]ның өзгеріп, Жұтқа әкеп соқтыратын [[атмосфера]]лық процестердің бірі – [[антициклон]]дар мен арктикалық құрғақ [[ауа массалары]]ның белгілі бір [[аймақ]]қа ұзақ уақыт ықпал етуі. Ғылыми зерттеулерге қарағанда, бұл [[құбылыс]] [[Жер]] шары аумағында әрбір 11 – 12 жыл немесе 80 – 90 [[жыл]] өткен сайын қайталанып, [[Күн]] белсенділігінің [[минимум]]ы кезеңіне сәйкес келуі мүмкін. Ондай жылдары [[жауын-шашын]] мөлшері мүлде азайып, дамылсыз аңызақ [[жел]] соғады, [[ауа температурасы]] бірнеше [[градус]]қа көтеріледі, нәтижесінде [[климат]]тың континенттігі күрт артады, мұның салдарынан [[өсімдіктер]] тез қурап кетеді. [[Атмосферадағы айналым|Атмосфералық циркуляция]] кезінде [[ауа массалары]]ның бағыты мен полюстері кейде қалыпты жағдайынан ауытқып отырады; оның салдарынан жылы [[аймақ]]тар қатты суынып, суық өңірлердің ауа райы жұмсарады. Мұндай процестер әрбір 8 – 13 жылда қайталанып отыруы ықтимал. Бұл жағдай, әсіресе, жылы [[аудан]]дардың мал шаруашылығына үнемі қауіп туғызады. Кейде атмосфералық [[жауын-шашын]] ([[жаңбыр]], қарлы жаңбыр) кезінде [[ауа температурасы]]ның тез суынуымен [[жер]] бетін көк [[мұз]] басады. Бұл [[құбылыс]], көбінесе, шағын [[аймақ]]тарды қамтиды және, негізінен, жергілікті [[Атмосферадағы айналым|атмосфералық циркуляцияға]] байланысты болады. 19 ғасырда [[қазақ]] даласында 20 ірі Жұт тіркелген. Есепшілер дерегі бойынша, олар 10 – 12 жылда қайталанып отырған. Олардың ішінде ең ірісі – 1879/80 жылдары өткен “[[ұлы қоян жұты]]” кесірінен [[қазақ]] даласындағы [[мал]]дың шамамен 48 пайызы шығынға ұшыраған. [[Торғай облысы]]нда 1850 жылғы Жұтта 257425, 1855/56 жылғы Жұтта 126797, 1879/80 жылғы Жұтта 1071 384 [[мал]] қырылған. Сол 1879/80 жылғы Жұтта [[Сырдария]] облысы тұрғындары малының 56 пайызынан айырылса, 1892 жылғы Жұтта [[Қазалы]] уезі тұрғындары [[жылқы]]сының 90 пайызы, [[қой]]ының 80 пайызы, [[түйе]]сінің 60 пайызы өлген. 1891/92 жылғы “[[кіші қоян жұты]]нан” [[Торғай]]дағы малдың 36 пайызы қырылған. 20 ғасырдың басында “[[доңыз жұты]]” (1902/03 және 1911/12 жылдардағы), “[[қой жұты]]” (1919/20 жылдары) іспетті кесапатты Жұттар болған. Жұт зардабы орта есеппен 8 – 10 жылдан соң ғана қалыпқа келетін болған. Жұт жылдары [[халық]] көлденең ауруға шалдыққан. Бұл жағдайды ескерген [[ел]] [[ақсақал]]дары [[қыс]] кезінде малға беретін [[шөп]], [[пішен]] қорын [[жаз]]да жинақтау ісін ұйымдастырған. Дөңбек сүйреткімен [[қар]] мен [[мұз]]ды аршып, малды тебінге шығарған. Дәстүрлі қазақ қоғамында Жұт кезінде Құдайдың табиғаттың тосын құбылыстарынан, қуаңшылықтан құтқаруы үшін [[тасаттық]] берілген, жадытаспен [[күн]] жайлатып, [[жауын-шашын|жауын]] шақырған, [[су]] іздеп жаңа қонысқа көшкен.
==Сілтемелер==
# [[Ауа райы]]
#[[құрғақшылық]]
#[[антициклон]]
#[[жауын-шашын]]
#[[мал]]
#[[Атмосферадағы айналым]]
#[[жел]]
#[[жылқы]]
#[[қой]]
#[[түйе]]
==Дереккөздер==
<ref>
Қазақ энциклопедиясы
</ref>
<ref>
Скотоводство в Тургайской области
</ref>
<ref>
Аспан сыры
</ref>
<ref>
Аграрный вопрос в Казахстане последней трети ХҚХ – начала XX века
</ref>
<ref>
Животноводство Казахстана
</ref>
<ref>
Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк
</ref>
<ref>
Очерки по истории и хозяйство народов Средней Азии и Казахстана
</ref>
<references />

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қоғам]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:55, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жұт - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Zhaksilik: /* Дереккөздер */clean up, replaced: ХХ → XX using AWB