https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%88%D1%8BЖұртшы - Түзету тарихы2026-09-06T04:52:06ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%88%D1%8B&diff=114852&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:26:06Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%88%D1%8B&diff=114851&oldid=prev08:40, 2019 ж. қарашаның 25 кезіндегі Ercé деген2019-11-25T08:40:26Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br />
| name = Жұртшы<br />
| status = EN<br />
| status_system = iucn3.1<br />
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}<br />
| image = Egyptian vulture.jpg<br />
| image_caption = Ересек ''N. p. ginginianus''<br />
| regnum = [[Жануарлар]]<br />
| phylum = [[Хордалылар]]<br />
| classis = [[Құстар]]<br />
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]<br />(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)<br />
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]<br />
| genus = '''''Neophron'''''<br />
| genus_authority = [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809<br />
| species = '''''N. percnopterus'''''<br />
| binomial = ''Neophron percnopterus''<br />
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])<br />
| range_map = NeophronMap.svg<br />
| range_map_caption = Distribution of the populations, birds breeding in Europe winter in Africa<br />
}}<br />
[[File:Neophron percnopterus MHNT.ZOO.2010.11.79.1.jpg|thumb| ''Neophron percnopterus'']]<br />
'''Жұртшы''' ({{lang-la|Neophron percnopterus}}) – [[сұңқартәрізділер]] отрядының [[қаршыға]] тұқымдасына жататын Жұртшылар туысының ({{lang-la|Neophron}}) бір жалғыз түрі, жыртқыш [[құс]].<br />
<br />
[[Қазақстан]]да [[Тянь-Шань]] [[тау]]ының сілемдерін, Үстірт пен [[Маңғыстау]]дың құлама жарларын мекендейді. [[Дене]] тұрқы 58 – 66 см, [[қанат]]ының ұзындығы 1,6 – 1,7 метр (жайғанда), салмағы 2,1 – 2,4 килограмм. [[мұрын|Тұмсығы]] ұзын әрі өте жіңішке болады. Ересектері сұрғылт түсті, қанаттарының шетінде қара жолақтары бар, басы мен жемсауы [[қауырсын]]сыз, тықыр. Балапандарының түсі – қоңырқай. Үнсіз, қалықтап ұшады. Жыл құсы. [[Сәуір]]де келіп, құз, жыраларға ұялайды. [[Сәуір]]дің аяғында ұябасары 1 – 3 жұмыртқа салып, 40 – 42 күн басады, балапандары 2 айдан соң ұядан ұшады. [[Қыркүйек]]те жылы жаққа қайтады. [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия|Орта Азияда]] қыстайды. Әр түрлі өлексе қалдықтарымен, ұсақ кеміргіштермен қоректеніп, пайда да келтіреді. Жұртшы – өте сирек кездесетін құс. [[Ақсу-Жабағылы]], [[Үстірт]] қорықтары мен “[[Алтынемел]]” ұлттық табиғи саябағында қорғалады. Жылдан-жылға санының азаюына байланысты [[Қазақстан]]ның “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген (1996).<br />
<br />
== Статусы ==<br />
3-ші санат. Сирек кездесетін түр, саны қысқаруда.<br />
<br />
== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==<br />
Туыстың Қазақстан [[фауна]]сындағы бірден-бір өкілі.<br />
<br />
== Таралуы ==<br />
[[Африка]], [[Оңтүстік Еуропа]], [[Аравия]], [[Кіші Азия]], [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Үндістан]]; [[Орта Азия таулары]]. Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар (Жетісу) Алатауы]]ның сілемдері, [[Үстірт]] пен [[Маңғыстау]]дың құздарында, солтүстік ендіктің 46-на дейін кездеседі. Үндістан мен Африкада қыстайды <ref>Корелов, 1962</ref>.<br />
<br />
== Мекендейтін жерлері. ==<br />
Аласа шөлді таулардың жартасты учаскелері не ірі жоталардың құрғақ [[бөктер]]лері, үстірттәрізді шөл биіктерінің құздары және үлкен жазық кеңістікпен шектесетін [[өзен жайылмалары]]ның тік жарлары, [[елді мекен]]дер маңында да кездеседі <ref>Красная книга Казахской ССР, 1978</ref><ref>Дементьев, 1951</ref>. Мысалы, бір ұя [[Жамбыл фосфор заводы]]на жақын, аса газданған, терең сайдан табылған <ref>Колбинцев, 1991а</ref>.<br />
<br />
== Саны ==<br />
[[Республика]]ның барлық жерінде көп емес. Тура деректер жоқ, десе де ұялау кезінде кездесетін бірен-сарандарына және бұл [[құс]]тардың үлкен шоғыр құрмайтынын (мұндай жиылу [[ақбас құмай]]лар мен [[тазқара]]ларға тән) ескере отырып, Қазақстанда жұртшылардың саны ондаған не бірнеше жүз ұялайтын жұбы бар деп айтуға болады <ref>А. Ф. Ковшарь, личн. сообщ.</ref>.<br />
<br />
== Негізгі әсер ететін факторлар ==<br />
Қаскерлік (браконьерство). Өлекселердің қасына қойған қақпанға түсіп, уланған шақыртқы жеп өлім-жітімге ұшырау. Басқа [[жыртқыш құс]]тармен ([[ителгі]], [[бүркіт]]тер) ұялайтын жер үшін бәсекелестік.<br />
<br />
== Биологиялық ерекшеліктері ==<br />
Наурыздың аяғы – сәуірдің басында ұшып келеді, қыркүйектің аяғында ұшып кетеді. Жұбы көп жылдар бойы жазылмайды. Ұялары [[жартас]]тардың қуысы мен ернеуінде, оны екі құс бірігіп құрғақ бұтақтардан, [[сүйек]]терден, шүберек, жүннен салады. Ұялау учаскесінде 3-4 [[ұя]] да болады, оларды кезектесіп пайдаланады. Ұяда 1-3, әдетте 2 [[жұмыртқа]] сәуірдің аяғында пайда болады, оларды екеуі бірге шайқайды, балапандары 42 күнде жұмыртқадан шығады, ұяны 12 аптадан соң тастайды <ref>Harrison, 1975</ref>. [[Жабайы жануарлар|Жабайы]] және [[үй жануарлары]]ның өлекселерімен, қиларымен, жуындылармен қоректенеді, кейде – [[бауырымен жорғалаушылар]]ды аулайды.<br />
<br />
== Қолда өсіру ==<br />
[[Алматы хайуанаттар паркі]]нде 4 құс бар, оның ішінде 1 жұбы көбеюде, олардан 1987 жылы алғашқы балапан алынған.<br />
<br />
== Қабылданған қорғау шаралары. ==<br />
[[Ақсу-Жабағылы]] және [[Үстірт]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі]]нде қорғалады.<br />
<br />
== Қажетті қорғау шаралары ==<br />
[[Қаратау]]да және [[Іле өзені]]нің аңғарында қорықтар ашу, қаскерлермен күрес және жергілікті тұрғындар арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу. Уланған шақыртқыларды қолдануды шектеу жайында жұмыстарды дайындау қажет.<br />
<br />
== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==<br />
Жұртшыларды жасанды ұяларға үйрету, соның ішінде Қазақстанның оңтүстігіндегі елді мекендерде, мүмкіндігін зерттеу.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Сұңқартәрізділер]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстан құстары]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>Ercé