https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%96%D2%AF%D0%BDЖүн - Түзету тарихы2026-09-25T13:31:15ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%AF%D0%BD&diff=118526&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:37:33Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:37, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%AF%D0%BD&diff=118525&oldid=prev06:10, 2026 ж. ақпанның 22 кезіндегі 1nter pares деген2026-02-22T06:10:08Z<p></p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<col class='diff-marker' />
<col class='diff-content' />
<col class='diff-marker' />
<col class='diff-content' />
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='2' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='2' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:10, 2026 ж. ақпанның 22 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno">Жол нөмірі 1:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Жол нөмірі 1:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">==Қысқаша мәлімет==</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">[[Сурет:Жүннен жіп иіру.jpg|thumb|right|250px|Жүннен дәстүрлі жіп иіру.]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">'''Жүн''' – [[қой]], [[ешкі]], [[Түйелер|түйе]] және т.б. жануарлардың түгі, жеңіл өнеркәсіптің құнды шикізаты. Жүн талшықтары жылуды аз өткізеді, ылғал тартқыш және берік болады. Ол жіп иіру, мата тоқу, киіз басу, әр түрлі тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. </ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">[[File:Fur redfox.jpg|thumb| alt</del>=<del class="diffchange diffchange-inline">A.| ''[[Түлкі жүні]]''.]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=<ins class="diffchange diffchange-inline">= Түлік жүндері ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">'''</del>Жүн<del class="diffchange diffchange-inline">'''– [[қой]]</del>, <del class="diffchange diffchange-inline">[[ешкі]], [[түйе]] және т.б. жануарлардың түгі, жеңіл өнеркәсіптің құнды шикізаты</del>. Жүн <del class="diffchange diffchange-inline">талшықтары жылуды аз өткізеді</del>, <del class="diffchange diffchange-inline">ылғал тартқыш және берік болады. Ол жіп иіру</del>, <del class="diffchange diffchange-inline">мата тоқу</del>, <del class="diffchange diffchange-inline">киіз басу, әр түрлі тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Қой, ешкі және түйе Жүні құнды шикізат болып есептеледі. Дүние жүзінде қой Жүні көп өндіріледі. '''Қой Жүні''' талшықтарының жуан-жіңішкелігіне, құрылымына </del>қарай <del class="diffchange diffchange-inline">бөлінеді</del>. <del class="diffchange diffchange-inline">'''Жүн''' құрамындағы қылшықтардың ара қатынасы қой тұқымына байланысты әр түрлі болады. Сондықтан қой Жүні биязы, биязылау, ұяң және қылшық '''Жүн''' деп бөлінеді. Биязы Жүн талшығының жіңішкелігі 14,2 – 25 мкм, ұзындығы мен ирегі біркелкі болады. Түсі ақ, шайыры мол. Бұл Жүнінен жоғары сапалы мата тоқылады. Биязылау '''Жүн''' біркелкі ірілеу '''Жүн''' мен аралық қылшықтан тұрады. Талшығының жіңішкелігі 25,1 – 35 мкм. Мұндай Жүннен трикотаж, жоғары сапалы шұға тоқылады. Ұяң '''Жүн''' құрамында Жүннен басқа аралық және майда қылшықтар болады. Ұяң Жүннен кілем тоқылады. Қылшық Жүннің құрамында қылшық, әсіресе, өлі қылшық көп болады. Мұндай Жүн [[киіз]], киіз [[аяқ киім]], т.б. жасауға пайдаланылады. Жүннің барлық түрінің сапасы малдың тұқымына, оны дұрыс азықтандыруға, бағып-күтуге байланысты. [[Ешкі Жүні]] қылшықты, түбіт аралас болады. Ангор, т .б. ешкі тұқымының Жүні биязылау келеді. Түйе Жүні берік, сапасы жақсы болады. Одан жүн мата, сырт киім, әр түрлі бұйымдар жасалады. [[Сиыр]], [[жылқы]] Жүндерінен [[киіз]], [[қоян]] Жүнінен жеңіл [[киім]] жасайды. [[Ит]] Жүні емдік мақсатта қолданылады.</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жүн <ins class="diffchange diffchange-inline">қойдан қырқу</ins>, <ins class="diffchange diffchange-inline">түйеден жүндеу әдістерімен алынады</ins>. Жүн <ins class="diffchange diffchange-inline">деген атау төрт түлік малға бірдей жалпылама  қолданылғанымен әр түлік жүнінің қасиеттеріне</ins>, <ins class="diffchange diffchange-inline">жасына</ins>, <ins class="diffchange diffchange-inline">сипатына</ins>, <ins class="diffchange diffchange-inline">кәдеге асуына </ins>қарай <ins class="diffchange diffchange-inline">бірнеше түрге бөледі</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline"><ref></del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">[[Қазақ энциклопедиясы]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline"></ref></del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">==Сілтемелер==</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*[[Қой]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*[[Ешкі]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*[[Түйе]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*[[Киіз]]</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">==Дереккөздер==</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline"><references /></del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">{{wikify}}</del></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">== Қой жүні ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Қырқылу мерзіміне қарай жабағы жүн (жазғытұрым қырқылған), күзем жүн (күзде қырқылған) деп екі түрге бөлінеді. Тірі жүн немесе күзем жүн деп жазғы қырқымнан кейін күзге дейін өскен талшықтары қысқа, бірақ тез ұйысатын жүнді айтады. Оны өңдеуге жеңіл болғандықтан тұрмыс пен шаруашылыққа қажетті жүздеген түрлі бұйым жасауға пайдаланады. Жүннің осы сипатына байланысты оны тірі жүн десе, қырқылатын мерзіміне қарай күзем жүн деген. Ал керісінше жабағы жүннің кәдеге асуы онша емес, қыс бойы мал денесінде жүріп, ұйысқан, яғни "жабағыланған" жүнді өлі жүн деген. Қозының туғандағы жүнін қарын жүн деген. Сойылған қой терісіндегі, сондай-ақ қырықпай, жидіген уақытта қолмен жұлып алынатын жүнді жұлма жүн, ал қотанның ортасында түсіп қалған, бау-шу ескеннен қалған үзік жүндерді шет-пұшпақ деп атайды. Сондай-ақ қойдың сирағындағы, жағындағы, құйрығы мен құрсағында өсетін селдір жүндерді − жабын жүн деп атаған. Алынатын қойдың жас мөлшеріне қарай: қозы жүні, тоқты жүні, қой жүні деп жіктеледі. Көктемде түлеген малдың ағаш бұтақтарына, шарбақтарға ілініп қалған жүнін жөргем деп атайды. </ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<del class="diffchange diffchange-inline">Санат:Қоғам</del>]]</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">=== Құрамы мен сапасына қарай бөлінуі ===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Қой жүні талшықтарының жуан-жіңішкелігіне, құрылымына қарай да бөлінеді. Жүн құрамындағы қылшықтардың ара қатынасы қой тұқымына байланысты әр түрлі болады. Сондықтан қой жүні биязы, биязылау, ұяң және қылшық жүн деп бөлінеді. Биязы жүн талшығының жіңішкелігі 14,2 – 25 мкм, ұзындығы мен ирегі біркелкі болады. Түсі ақ, шайыры мол. Бұл жүнінен жоғары сапалы мата тоқылады. Биязылау жүн біркелкі ірілеу жүн мен аралық қылшықтан тұрады. Талшығының жіңішкелігі 25,1 – 35 мкм. Мұндай жүннен трикотаж, жоғары сапалы шұға тоқылады. Ұяң жүн құрамында жүннен басқа аралық және майда қылшықтар болады. Ұяң жүннен кілем тоқылады. Қылшық жүннің құрамында қылшық, әсіресе, өлі қылшық көп болады. Мұндай жүн </ins>[[<ins class="diffchange diffchange-inline">киіз</ins>]]<ins class="diffchange diffchange-inline">, киіз аяқ киім, т.б. жасауға пайдаланылады. Жүннің барлық түрінің сапасы малдың тұқымына, оны дұрыс азықтандыруға, бағып-күтуге байланысты. <br></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Ешкі жүні қылшықты, түбіт аралас болады. Ангор, т .б. ешкі тұқымының жүні биязылау келеді.</ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== Қой жүнінен жасалаған дәстүрлі бұйымдар ===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тұрмыс-тіршілікте қойдың жүніі иіруге жақсы келетіндіктен, әрі басқа жүндерге қарағанда жылуды жақсы сақтайтындықтан көбінесе киім-кешек жасауда пайдаланған. Қойдың жабағы жүнінен шидем шапан, күпі күседі, ішпек, терілік жасайды. Сонымен қатар көпшік, күпсек тігіліп, жеңіл байпақ басылады. Қажетіне қарай жүнді түтіп көрпеге, киім арасына салады. Иірілген жүннен шекпен тоқып, бау-шу ескен. Ал күзем жүн көп жағдайда қозы жүнін араластырып киіз басуға пайдаланылған. Өйткені, күзем жүннің қылшықтары қысқа иіруге келмейді, керісінше киізге біркелкі шабақталып тез кірігеді. Сонымен қатар ешкінің қылын, түбітін де іске жаратқан. Ешкі түбітінен мойын орауыштар, шәлі, шұлық, қолғап сияқты жеңіл, әрі жылы киімдер жасалған.</ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f9f9f9; color: #333333; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #e6e6e6; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{<del class="diffchange diffchange-inline">stub</del>}}</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">== Түйе жүні ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Жас мөлшеріне қарай тайлақ жүн, үлкен түйенің жүні деп екі жікке бөлінеді. Сондай-ақ түйе жүнінің боздақ (үлпілдек жүні), жабағы, [[шуда]] (салалы қылшық жүні) сияқты түрлері бар. Көшпелі ортада түйені көбінесе күшті көлік ретінде пайдаланған. Үстіне үнемі жүк артып ауыр жұмысқа жегіле берген түйенің киіздей болып ұйысып қалған жүнін жабағы деп атаған. Түйенің жабағы жүнінің астынан жаңадан шыққан үлпілдек жүнді боздақ десе, ал шуда деп түйенің мойнында, өркешінде, тірсегінде өсетін салалы қылшық жүндерді атаған. [[Александр Иванович Добросмыслов|А.И. Добросмыслов]]тың келтірген дерегі бойынша шуданың өзін мойын шуда, бас шуда, тамақ шуда, желке шуда, өркеш шуда деп бөліп көрсетеді.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Түйе жүні берік, сапасы жақсы болады. Одан жүн мата, сырт киім, әр түрлі бұйымдар жасалады.<br></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">=== Түйе жүнінен жасалған дәстүрлі бұйымдар ===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Түйе жүнінің ішінде тайлақ жүні сапалы саналған. Өйткені, оны иіріп жүн [[шекпен]] тоқыған. Ал үлкен түйе жүнінен киіз үйдің құрлары, қап, қанар, қоржын және түрлі төсеніштер, ат әбзелдері, бау-шудың түрлері тоқылған. Сондай-ақ түйе жүнінен қылшық шықпайтындықтан көрпеге салған. Және шекпен түрлерін тоқыған. Түйе шудасынан жамау-жасқау жұмыстарына қолданылатын жіп иірілген. Көшпелі тұрмыста тон, шалбар, саба мен торсық, көн ыдыстары осы шуда жіппен тігілген. Түйе шудасы кейбір баушуларға да қосылып есіледі. Сонымен қатар шуда жіпті "шертер", "керуші" сияқты ән-күй аспаптарына ішек есебінде де таққан. Жылқының жал-құйрығы түйе немесе қой жүніне қосылып, берік арқан есу үшін қолданылған. Сиыр жүнінен илектеу арқылы балалар ойнайтын киіз доп жасалатыны болмаса, тұрмыста көп қолданылмаған.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline"> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">== Түліктерден жүн өнімін алу барысы ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">Көшпелі тұрмыста төрт түлік малдың жүні белгілі бір уақытта қырқу, жүндеу, қылшықтау әдістері арқылы алынады. </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Қой мен ешкіні қырқу алдында белгілі бір мезгілде тоғытылып, үстіндегі жүні кептірілген соң ғана қырқады. Өйткені, тоғытылмаған ылғал жүнді қырқу қиындық туғызған. А.И. Добросмыслов қойдың жылына екі мәрте – жазғытұрым (мамыр айлары) және күзде (қыркүйек айлары) қырқылатынын айтады. Сонымен қатар, көктемде мамыражай болғанда қырқылған қой жүні – жабағы жүн, күзгі қырқымдағы жүн – күзем жүн деп аталатындығын атап өтеді. Жабағы жүннің қырқылуы оның теріден тұтас көтеріліп, шайырланған кезіне сай келуі тиіс. Өйткені, қыстай ұйысқан жабағы жүн бірінші қырқым уақытында шайырланып, көтеріліп бабына келіп тұрғандықтан оны қырқу жеңіл болады.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Түйе жүнін алу әдісін "жүндеу" деп атайды. Түйе жүндеу – жылдың белгілі бір уақытында, яғни күн жылыған кезде түйе малының жүнін жұлу науқаны. Астынан боздақ жүн өскенде жабағы жүн табиғи жолмен көтеріліп түйе жүндеу жұмысын жеңілдеткен. Жалпы жүндеу күннің мамыражай жылы уақытында жасалады. Өйткені түйе малы үш рет жүнделетіндіктен соңғы жүндеуден соң денесі тықырланып қалады. Денесі тықырланған түйенің ішіндегі жауын-шашын, суық, желді күндерді көтере алмайтындарын жабулап қояды. Түйе жүндеуде алдымен оны шөгеріп алады, ал асауларын матап алған соң жүнін жұлуға кіріседі. Жүнді қырықпай, астынан баданасын суырып жұлып алады. Осылайша түйе жүнделгенде жұлынған жүн астынан үлпілдеген боздақ жүн өсіп шығады. Жабағы, жабын жүндерін көтерілгеннен соң жүндейді де, ал шуда жүндерін өткір пышақ немесе қайшы-қырықтықпен қырқып алады. Жүнделген түйелердің ішіндегі арық-тұрақ, әлсіз, торым-тайлақтарды күн райының қолайсыз кездерінде (жаңбыр, бұршақ, күннің суытуы т.б.) жабулап қояды. Жер жақсы көктеген жылдары жүндері біркелкі бір кезеңде әбден көтерілсе бұл шараны бір мәрте жасайды. Ондайда денесіндегі жүні толық жұлынған түйе "жалаңаштанып", тып-тықыр күйге енеді және оны түйешілер"қарақайыс" деп атайды. А.И. Добросмыслов өз еңбегінде мұндайда түйенің жабулап бір жарым ай бойы оны алмай сол күйінде жібереді деп жазды. Соғымға сойылған түйені жүндеудің өзіндік өзгеше әдістері түйе терісінің нендей мақсатқа пайдалануға байланысты таңдалады: имен жүндеу (иге салып жүндеу) – түйе терісін малмаға салып қойса, жидиді де, оп-оңай қырылады. Бұл тәсілмен жүнделген түйе терісін ер қосуға, көлемді зат жасауға пайдаланады. Бауыздалған соң түйені төрт аяғын тізеден "тіздетіп" (бүгіп) қойып жұлуды "тіздеп жүндеу" деп атайды. Ол денедегі барлық жүнін жұлуға ыңғайлы болады, әрі қайыс арқан жасауға арналған теріні, түйе денесінен өткір кездікпен таспалап тіліп алады. Алайда, бауыздалғаннан кейін де жұлуға жеңіл болу үшін терінің сыртын ішіне қарата орап, біраз уақыт жылы жерге қойып алса, жүн өздігінен жидіп босаған соң жұлуды "жидітіп жүндеу" деп атайды.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Ешкіні көбінесе қойдан жабағы жүнді қырқу науқанымен бірге күн жылынғанда, жылына бір мәрте ғана қырқады. Қажетіне қарай түбітін ешкі түлеген кезде қылшық жүнімен бірге қырқып алып, түтіп қылшығынан бөледі. Кейде қырықпай түбітін тарап алады.<ref>ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9</ref> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">== Әдебиет ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Добросмыслов А.И. Верблюдоводство в Тургайской области. Оренбург: Тургайский обл. стат. комитет, 1893; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Ермеков Ә. Қазақтың малшылық лексикасы жөнінде // Қазақстан мектебі. 1962. №2. 81-84-бб.; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы: Ғылым, 1969; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы, 1977; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Өмiрзақов Т. Мал түгiне байланысты қалыптасқан этнографизмдер // Қазақ тiлi тарихи лексикологиясының мәселелерi.Алматы, 1988. 165-б.; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Қайнар, 1989; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Жүннен жасалатын бұйымдар. Құраст.: К.Мұқанов. Алматы: Қайнар, 1990; </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">== Дереккөздер ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{<ins class="diffchange diffchange-inline">дереккөздер</ins>}}</div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">[[Санат:Тұрмыс]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">[[Санат:Мал шаруашылығы]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color:black; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</ins></div></td></tr>
</table>1nter pareshttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%AF%D0%BD&diff=52405&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:55:05Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:55, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D2%AF%D0%BD&diff=52404&oldid=prevArystanbekBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-26T18:34:16Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Дереккөздер: </span>clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>==Қысқаша мәлімет==<br />
<br />
[[File:Fur redfox.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Түлкі жүні]]''.]]<br />
'''Жүн'''– [[қой]], [[ешкі]], [[түйе]] және т.б. жануарлардың түгі, жеңіл өнеркәсіптің құнды шикізаты. Жүн талшықтары жылуды аз өткізеді, ылғал тартқыш және берік болады. Ол жіп иіру, мата тоқу, киіз басу, әр түрлі тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Қой, ешкі және түйе Жүні құнды шикізат болып есептеледі. Дүние жүзінде қой Жүні көп өндіріледі. '''Қой Жүні''' талшықтарының жуан-жіңішкелігіне, құрылымына қарай бөлінеді. '''Жүн''' құрамындағы қылшықтардың ара қатынасы қой тұқымына байланысты әр түрлі болады. Сондықтан қой Жүні биязы, биязылау, ұяң және қылшық '''Жүн''' деп бөлінеді. Биязы Жүн талшығының жіңішкелігі 14,2 – 25 мкм, ұзындығы мен ирегі біркелкі болады. Түсі ақ, шайыры мол. Бұл Жүнінен жоғары сапалы мата тоқылады. Биязылау '''Жүн''' біркелкі ірілеу '''Жүн''' мен аралық қылшықтан тұрады. Талшығының жіңішкелігі 25,1 – 35 мкм. Мұндай Жүннен трикотаж, жоғары сапалы шұға тоқылады. Ұяң '''Жүн''' құрамында Жүннен басқа аралық және майда қылшықтар болады. Ұяң Жүннен кілем тоқылады. Қылшық Жүннің құрамында қылшық, әсіресе, өлі қылшық көп болады. Мұндай Жүн [[киіз]], киіз [[аяқ киім]], т.б. жасауға пайдаланылады. Жүннің барлық түрінің сапасы малдың тұқымына, оны дұрыс азықтандыруға, бағып-күтуге байланысты. [[Ешкі Жүні]] қылшықты, түбіт аралас болады. Ангор, т .б. ешкі тұқымының Жүні биязылау келеді. Түйе Жүні берік, сапасы жақсы болады. Одан жүн мата, сырт киім, әр түрлі бұйымдар жасалады. [[Сиыр]], [[жылқы]] Жүндерінен [[киіз]], [[қоян]] Жүнінен жеңіл [[киім]] жасайды. [[Ит]] Жүні емдік мақсатта қолданылады.<br />
<ref><br />
[[Қазақ энциклопедиясы]]<br />
</ref><br />
==Сілтемелер==<br />
*[[Қой]]<br />
*[[Ешкі]]<br />
*[[Түйе]]<br />
*[[Киіз]]<br />
==Дереккөздер==<br />
<references /><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Қоғам]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>ArystanbekBot