Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:56:09Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: 147.30.244.100 (т) өңдемелерінен Kolega2357 соңғы нұсқасына қайтарды

2015-02-11T14:23:22Z

147.30.244.100 (т) өңдемелерінен Kolega2357 соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

{{Shortcut1|Грамматика}}
'''Жіктік жалғау''' - [[баяндауыш]]қа ғана тән [[жалғау]]. Жіктік жалғау тек қана синтаксистік қызмет атқарады.

Жіктеу категориясы - қазіргі [[қазақ тілі]]нде тек [[етістік]]ке ғана тән қасиет емес, баяндауыш болып қызмет атқара алатын өзге де [[сөз табы|сөз таптарына]], соның ішінде есімдерге де тән қасиет.

== Жалғану жүйесі мен формалары ==
Қазақ тіліндегі сөздер төмендегідей төрт топқа бөлініп, төрт үлгі бойынша жіктеледі:

=== Бірінші топ ===
Бірінші топқа ''отыр, тұр, жүр, жатыр'' [[етістік]]тері, [[есімше]]лер, [[зат есім]]дер, [[сын есім]]дер, [[сан есім]]дер, [[есімдік]]тер, [[үстеу]]лер жатады;
:Үлгілер:
{|style="position:relative; left:25px;"
|а) '''тұр, жүр'''.
{| class="standard"
! || '''Жекеше''' || '''Көпше'''
|-
! style="white-space: nowrap;" | 1-жақ
| ''тұр-мын, жүр-мін'' || ''тұр-мыз, жүр-міз''
|-
! rowspan="2" style="white-space: nowrap;" | 2-жақ
| style="white-space: nowrap;" |''тұр-сың, жүр-сің'' || ''тұр-сыңдар, жүр-сіңдер''
|-
| style="white-space: nowrap;" |''тұр-сыз, жүр-сіз'' || ''тұр-сыздар, жүр-сіздер''
|-
! style="white-space: nowrap;" | 3-жақ
| ''тұр, жүр'' || ''тұр, жүр''
|}
|}
{|style="position:relative; left:25px;"
|ә) '''Есімшелер''': барған, келген; баратын, келетін; барар, келер;<br /> бармақ(шы), келмек(ші).
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''барған-мын, келген-мін'' || ''барған-мыз, келген-біз''
|-
|2-жақ||''барған-сың, келген-сің'' || ''барған-сыңдар, келген-сіңдер''
|-
|||''барған-сыз, келген-сіз'' || ''барған-сыздар, келген-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''барған, келген'' || ''барған, келген''
|}
|б) '''Зат есімдер''':''оқушы, мұғалім'' т. б.
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''оқушы-мын, мұғалім-мін'' || ''оқушы(лар)-мыз, мұғалім(дер)-біз''
|-
|2-жақ||''оқушы-сың, мұғалім-сің'' || ''оқушы(лар)-сыңдар, мұғалім(дер)-сіңдер''
|-
|||''оқушы-сыз, мұғалім-сіз'' || ''оқушы(лар)-сыздар, мұғалім(дер)-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''оқушы, мұғалім'' || ''оқушы(лар), мұғалім(дер)''
|}
|-
|в) '''Сын есімдер''': ''аласа, үлкен'' т. б.
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''аласа-мын, үлкен-мін'' || ''аласа-мыз, үлкен-біз''
|-
|2-жақ||''аласа-сың, үлкен-сің'' || ''аласа-сыңдар, үлкен-сіңдер''
|-
|||''аласа-сыз, үлкен-сіз'' || ''аласа-сыздар, үлкен-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''аласа, үлкен'' || ''аласа, үлкен''
|}
|г) '''Сан есімдер''': ''оныншы, үшінші'' т. б.
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''оныншы-мын, үшінші-мін'' || ''оныншы-мыз, үшінші-міз''
|-
|2-жақ||''оныншы-сың, үшінші-сің'' || ''оныншы-сыңдар, үшінші-сіңдер''
|-
|||''оныншы-сыз, үшінші-сіз'' || ''оныншы-сыздар, үшінші-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''оныншы, үшінші'' || ''оныншы, үшінші''
|}
|-
|ғ) '''Есімдіктер''': қалай, кім т. б.
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''қалай-мын, кім-мін'' || ''қалай-мыз, кім-біз''
|-
|2-жақ||''қалай-сың, кім-сің'' || ''қалай-сыңдар, кім(дер)-сіңдер''
|-
|||''қалай-сыз, кім-сіз'' || ''қалай-сыздар, кім(дер)-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''қалай, кім'' || ''қалай, кім(дер)''
|}
|д) '''Үстеу''': ''бірге''
{|class="wikitable" border=1
|||'''Жекеше'''||'''Көпше'''
|-
|1-жақ||''бірге-мін'' || ''бірге-міз''
|-
|2-жақ||''бірге-сің'' || ''бірге-сіңдер''
|-
|||''бірге-сіз'' || ''бірге-сіздер''
|-
|3-жақ|| ''бірге'' || ''бірге''
|}
|}

=== Екінші топ ===
Екінші топқа '''-а, -е, -й''' (''бара, келе, сөйлей'') формалы және '''-п, -ып, -іп''' (''қарап, айтып, келіп'') формалары [[көсемше]]лер жатады; олар екінші үлгі бойынша жіктеледі.

=== Үшінші топ ===
Үшінші топқа етістіктің [[жедел өткен шақ]] формасы (''бар-ды, кел-ді''), мен [[шартты рай]] формасы (''барса, келсе'') жатады; бұлар үшінші үлгі бойынша жіктеледі.

=== Төртінші топ ===
Төртінші топқа етістіктің [[бұйрық рай]] формасы (''бар, кел'') жатады да, төртінші үлгі бойынша жіктеледі.

== Әдебиет ==
*А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Грамматика]]

← Ескі түзетулер	18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жіктік жалғау - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: 147.30.244.100 (т) өңдемелерінен Kolega2357 соңғы нұсқасына қайтарды