Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:26:06Z

1 түзету

1nter pares: ~2026-10458-64 (т) өңдемелерінен І Хәріполла соңғы нұсқасына қайтарды

2026-02-16T18:52:07Z

~2026-10458-64 (т) өңдемелерінен І Хәріполла соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

{{Taxobox
| name = Жыланшы бүркіт
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Circaetus gallicus 02.JPG
| range_map = Circaetus gallicus distribution map.png
| range_map_width =
| range_map_caption = <br/>{{legend0|#2BFF2B|Жазда|border=solid 1px black}}{{legend0|#008000|Жыл бойы|border=solid 1px black}}{{legend0|#007EFE|Қыста|border=solid 1px black}}
| image_width =
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]<br>(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| subfamilia = [[Circaetinae]]
| genus = ''[[Жыланжегіш қырандар туысы|Circaetus]]''
| species = '''''C. gallicus'''''
| binomial = ''Circaetus gallicus''
| binomial_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788)
}}
[[File:Circaetus gallicus MHNT.ZOO.2010.11.87.5.jpg|thumb| ''Circaetus gallicus'']]
'''Жыланшы бүркіт''' ({{lang-la|Circaetus gallicus}}) - қаршыға тұқымдастары.

Қанат құлашы 1,9 м, тырнақтары өткір. [[Еуропа]], [[Африка]], [[Азия|Оңтүстік-Батыс Азияда]] таралған. [[ТМД]] оңтүстік аймақтарда кездеседі. Түрікменстанда кең таралған. Орманды және таулы жерлерде кездеседі. Бір жұмыртқа салады. Саны азаюда. [[КСРО]] Қызыл кітабында.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

[[Қазақстан]]да 4 түр тармағы шөл және шөлейт аймақтарды ұялайды. Құмды шөлдер, құрғақ тау бөктерлері мен өсімдігі сирек аласа тауларды мекендейді. Шәулісінің қанатының ұзындығы 52 – 59 см, салм. 1,2 – 2,0 кг, ұябасары шәулісіне қарағанда сәл ірілеу. Реңінде жыныстық ерекшелік байқалмайды. Арқасы қоңыр сұр, мойны мен басы ақшылдау. Үстіңгі қақпа қауырсындары – қоңыр, астыңғысы ақшыл, жолақты. Бауыры ақшыл көлденең жолақты, жемсауы теңбіл келеді. Жас жыланшы бүркіттің қақпа және бағыттаушы қауырсындарының шеті ақшыл. Бұл белгі ересектерінде тез жойылып кетеді. Әуеде ұшып жүрген Жыланжегіш қыранның басына төсі қара, ал отырғанда басы сұрлау болып көрінеді. Көзі сары, өте үлкен болады. Жерде жақсы жүреді, ағаш басына жартастарға жиі қонады. Жемтігін жерден ұстайды. [[Жыл құсы]]. Сәуірде ұшып келеді, ұясын ағаш басына не жартас жиегіне салады. Мамырда ұяға ақ түсті бір ғана жұмыртқа салып оны бір айдан аса шәулісі мен ұябасары бірігіп шайқайды. Ұясы бұзылған жағдайда қайтадан көбеюге қатысып, тағы да бір жұмыртқа салады. Балапаны 2,5 – 3 айдан соң ұядан ұшады. Қыркүйектің ортасы – қазанның басында жылы жаққа ұшып кетеді. [[Арабия түбегі]]нде, [[Африка]]да және Оңтүстік Азияда қыстайды. Негізгі қорегі – [[жыландар]] мен [[кесірткелер]], [[кірпі]]лер, т.б. ұсақ жануарлар. Жыланшы бүркіт – сирек кездесетін [[құс]]. [[Қазақстан]]да [[Алматы]] мен [[Шымкент]] қалаларындағы хайуанаттар саябағында бір-бірден ғана жұбы бар. Негізінен бұлар [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Үстірт қорығы|Үстірт]] қорықтары мен [[Алтынемел ұлттық паркі|«Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында]] қорғалады. Санының жылдан-жылға азаюына байланысты Қазақстанның [[Қызыл кітап|«Қызыл кітабына»]] енгізілген.

==Статусы==
2-ші санат. Саны қысқарып келе жатқан түр. [[КСРО Қызыл кітабы]]на тіркелген (3-ші санат).

==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
Туыстың Қазақстандағы бірден-бір өкілі.

==Таралуы==
[[Африка]], [[Еуразия|Евразия]] – [[Атлантика]] жағалауынан шығыста [[Хара-Нарин жотасы]]на дейін, солтүстікте 56 [[солтүстік ендік]]ке, оңтүстікте [[Жерорта теңізі]] жағалауы, [[Кіші Азия]], [[Иран]], [[Пәкістан]], [[Үндістан]]ға дейін кездеседі. [[Қазақстан]]да 49 [[параллель]]ден оңтүстікке қараған аудандарда мекендейді <ref>Корелов, 1962</ref>.

==Мекендейтін жерлері==
Құрғақ тау етектері, шөлді [[тау]]лар, [[құмды шөлдер]]. [[Батыс Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]]нда жапырақты ормандар зонасына енеді <ref>Дементьев, 1951</ref><ref>П. В. Пфандер, личные сообщения</ref>, Қалбы және [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтайда]] қарағайлы ормандарда мекендейді <ref>Стариков, 1997</ref><ref>Березовиков, Воробьев, 1998/1999</ref>.

==Саны==
Қазақстанда барлық жерде көп емес және азаюда. Мысалы, [[Батыс Қазақстан облысы]]нда 1981 жылы [[көктем]] мен [[жаз]]да 1850 км автомаршрутта 2 құс қана <ref>Линдеман, 1986</ref>, [[Қызылқұм]]да 1984 жылы 806 км-де – 2, [[Мойынқұм]]да 1983 жылы 600 км-де – жоқ, [[Бетпақдала]]да 1984 жылы оның орталық аудандарында – 2 кездескен, ал 1981 және 1983 жылдары батыс аудандарда 1500 км маршрутта бірде-бір құс есепке алынбаған <ref>Ковшарь, 1986</ref>. 1989 жылы [[Маңғыстау]] мен Үстірттің қазақстандық бөлігін самолетпен 12000 км ұшқанда бар-жоғы 4 құс кездескен. [[Орталық Қазақстан]]нан соңғы 15 жылда ешқандай деректер жоқ.

==Негізгі әсер ететін факторлар==
ЭТЖ-ң бағаналарында өлім-жітімге ұшырау, тікелей өлтіру, мазалау факторы, жерді жыртуға және малды қарқынды жаю нәтижесінде бауырымен жорғалаушылардың санының қысқаруы.

==Биологиялық ерекшеліктері==
Қазақстанның оңтүстігінде сәуірдің басында пайда болады, [[қыркүйек]]тің аяғында ұшып кетеді . Салыстырмалы түрде аса үлкен емес ұясын ағашқа (сексеуіл, тораңғы) не жартасқа, әдетте жерден аса биік емес, салады. Ұяда 1 ғана жұмыртқа болады, оны бір жарым айдай шайқайды, балапан жұмыртқадан шыққаннан 2 ай өткен соң ұяны тастайды <ref>Harrison, 1975</ref>. Күндіз жемтігін аулайды, рептилиялармен қоректенеді.

==Қолда өсіру==
[[Шымкент хайуанаттар бағы|Шымкент]] және [[Алматы хайуанаттар бағы|Алматы]] хайуанаттар бақтарында жалғыз басты құстар өсіріледі.

==Қабылданған қорғау шаралары==
[[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2013-57.jpg|нобай|]]
[[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Қаратау қорығы|Қаратау]], [[Үстірт қорығы|Үстірт]] және [[Алакөл қорығы|Алакөл]] қорықтарында, [[Аңдасай қорықшасы]] [[Алтынемел ұлттық паркі]]нде қорғалады.

==Қажетті қорғау шаралары==
Қаратауда, [[Бетпақдала]], [[Іле өзені]]нің аңғарында, [[Қызылқұм]]да қорықтар ұйымдастыру. Тұрғындар арасында жыланға деген көзқарасты өзгерту, қаскерлермен күресті күшейту, ЭТЖ-ң бағаналарын қорғаныш құралдарымен жабдықтау, қолда өсіруді жолға қою.

==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==
Қоректік базасының жағдайын және өзгерту бағытын анықтау, арнайы қондырғыларға ұялау үшін тарту мүмкіндіктерін қарастыру.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

← Ескі түзетулер	06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жыланшы бүркіт - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

1nter pares: ~2026-10458-64 (т) өңдемелерінен І Хәріполла соңғы нұсқасына қайтарды