Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:36Z

1 түзету

Mywikimediaaccount: (GlobalReplace v0.6.5)

2016-06-03T00:17:41Z

Жаңа бет

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = <big>Жоңғар хандығы</big>
|өз атауы = <big>ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ</big>
|әнұраны =
|байрағы =
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңба =
|елтаңба_сипаттамасы =
|карта =
|өлшем =
|сипаттама =

|p1 = Ойрат хандығы
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 = Моғолстан
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылды = [[1635]]
|жойылды = [[1755]]


|s1 = Цин империясы
|flag_s1 =Flag_of_the_Qing_Dynasty_(1889-1912).svg
|image_s1 =
|s2 =
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =
|астанасы =
|қалалары =
|тілі = [[Моңғол тілі|моңғолша]], [[Қалмақ тілі|ойрат-қалмақша]]
|валютасы =
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы =
|халық саны = 600 000 (XVIII ғ. ортасы): [[ойраттар]], [[ұйғырлар]], [[алтайлықтар]], [[тувалықтар]]
|басқару_формасы = [[монархия]]
|әулиет = [[Чоросы|Чорос]]
|билеушілер_титулы = [[Қонтайшы]]
|билеуші1 = [[Эрдэни-Батур]]
|билік_жылдары1 = 1635—1653
|билеушілер_титулы2 = 
|билеуші2 = [[Сенге]]
|билік_жылдары2 = 1653—1651
|билеушілер_титулы3 = [[Хан (титул)|Хан]]
|билеуші3 = [[Галдан-Бошогту]]
|билік_жылдары3 = 1651—1697
|билеушілер_титулы4 = [[Қонтайшы]]
|билеуші4 = [[Цэван-Рабдан]]
|билік_жылдары4 = 1697—1727
|билеушілер_титулы5 =
|билеуші5 = [[Галдан-Цэрэн]]
|билік_жылдары5 = 1727—1746
|билеушілер_титулы6 =
|билеуші6 = [[Цэван-Дорджи]]
|билік_жылдары6 = 1746—1749
|билеушілер_титулы7 =
|билеуші7 = [[Лама-Даржа]]
|билік_жылдары7 = 1749—1753
|билеушілер_титулы8 =
|билеуші8 = [[Давачи]]
|билік_жылдары8 = 1753—1755
|діні = [[Буддизм]] ([[гелуг]])
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|қосымша_параметр3 =
|параметр_мазмұны3 =
|ескерту =
}}

[[Сурет:Kalmykia 1720.jpg|нобай|Шамамен 1720-1725 жж. тұтқынға түскен швед әскерлерінің тарапынан құрастырылған Ұлы Петрдің картасында Ресейдің айналасындағы мемлекеттердің ішінде Жоңғар хандығы жасыл түспен бейнеленген.]]

'''Жоңғар Хандығы''' – Батыс [[Моңғолия]]да 17 ғасырдың 30-жылдарына қарай төрт ойрат тайпасының бірігуі негізінде құрылған мемлекет. Ғылыми әдебиеттерде Жоңғар Хандығының негізін салған төрт тайпа – шорос, хошоут, дурвэд, хойттар аталады (торғауттар 1627 жылы батыстағы [[Еділ]] бойына қоныс аударған). [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары құрған [[Юань Империясы|Юань империясы]] ыдыраған соң (1368 жылы) олар Батыс Моңғолияда қоныстанып қалған еді. Олармен туысқан тайпалардың бір бөлігі халхалар Шығыс Моңғолияда тұратын. [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарын иемдену құқығы үшін Шығыс Моңғолия мен Батыс Моңғолияда тұратын ойраттар арасында бірнеше дүркін қанды соғыстар болған. 15 ғасырдың 1-жартысында ойраттардың басшылары Тогон (1418 – 40) және Эсен (1440 – 50) шығыс пен батыстағы ойрат тайпаларын бір мемлекетке қосқан. Бірақ ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты біріккен мемлекет ұзақ өмір сүрген жоқ. Олар Қытайға апаратын сауда жолынан айырылып қалды.

==Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары==
Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары да сәтсіз аяқталды. [[Тәуекел хан]] кезінде дурвэд және торғаут тайпалары [[Қазақ хандығы]]на бағынған (қысқаша Жоңғар шапқыншылығы). XVII ғасырдың 20-жылдары хошаут байбағыс пен шорос тайпасының тайшысы (тайджи) Хара-хула ойрат мемлекетін қайтадан құруға әрекеттер жасады. Ақырында Хара-хуланың баласы Батыр қонтайшы біртұтас ойрат мемлекетін құрады (1635). Мемлекет аты тарихи әдебиеттерде, көбінесе, Жоңғар Хандығы деп аталады. Тогон мен Эсен хандар кезінен бастап түркі тіліндегі әдебиеттерде және қазақтар арасында ойраттар – қалмақ деп аталып кетті.

==Батыр қонтайшы кезіндегі хандық==
Батыр қонтайшы кезінде (1635 – 53) хандықта қалалар сипатындағы отырықшы елді мекендер салына бастады, жер игеру біршама ілгеріледі. Осыған қарамай Жоңғар Хандығы көшпелі мемлекет ретінде тарихта қалды. 1640 жылы [[Тарбағатай]] тауларының етегінде біріккен моңғол, қалмақ және ойрат тайпалары басшылары моңғол – ойрат заңдарын қабылдайды. Жинақ “Цааджин бичиг” деп аталды. Онда моңғол-ойрат тайпаларының ішкі тіршілігі, мемлекет құрылымы, әскери қызмет атқару тәртібі, діни ұстанымдары белгіленген. Батыр қонтайшыдан кейін билік басында болған қонтайшылар Сенге (1653 – 1671), Қалдан Бошақты (1671 – 1697), Севан Рабдан (1697 – 1727), Қалдан Серен (1727 – 1745) Батырдың саясатын одан әрі жалғастырды. Олар хандықтың ішінде егін шаруашылығы мен ұсақ кәсіпшіліктер, сауда қатынастарының дамуына едәуір ықпал жасады. Қол өнері мен кәсіпшілік дамыды. Оларда соғыста қолға түскен тұтқындар да жұмыс істеді. Саудаға Шығыс түркістандықтар белсене қатысты. 18 ғасырларға қарай Жоңғар Хандығындағы адам саны 1 млн-ға жетті, басқа ұлттарды қосқанда мемлекеттегі халық саны 1,5 млн-ға жуық еді.

==Билеушілер==
Жоңғар Хандығында билеушілердің сатылы бағыныштылық тәртібі орнатылды, билеушілер тобына ұлы тайшылар, кіші тайшылар, зайсандар және жоғары ламалар кірген. Кіші тайшылар ұлы тайшылардың вассалдары болып есептелді. Ұлы тайшылар және кіші тайшылар көшпелі тайпалардың мал жайылымдарын, жоғары ламалар ғибадатханаларға тиесілі жерлерді иеленді. Зайсандар кіші тайшыларға бағынды. Ал төменгі әлеуметтік топтар араттар (қарапайым шаруалар) деп аталып, екіге бөлінді: албату –билеушілерге және шабинарлар – діндарларға тәуелділер. Олар өз иелеріне басыбайлы бекітіліп берілді. Албату Жоңғар Хандығы әскерінің негізін құрады, ал шабинарлар әскери қызметтен босатылды. Хандықта құлдар да болды, бірақ олардың қоғамда рөлі болмады. Хандықтағы жоғары билікті хандар жүргізді, хан тағына тек шорос тайпасынан шыққандар отырды. Хан лауазымы қонтайшы деп аталды.

==Тайпалар==
Жоңғар Хандығын құрған негізгі тайпалардан – ұлы тайшылар шықты, кейін қосылған тайпалардың билеушілері – кіші тайшылар болды. Кіші тайшылар билік жүргізген топтар – анги деп аталды. Ең шағын әлеуметтік бірлестік – хотон деп аталып, оның құрамында 4, 10, 50 жанұя болды. Бірнеше хотон аймақты немесе отоқты (шіркеу иелігінде иасы деп аталған) құрады. Әкімшілік басқару жүйесінде мемлекет аппарат маңызды рөл атқарды. Шенеуніктер 12 дәрежеге бөлініп, әрқайсысының атқаратын қызметі анықталды. Ұсақ қызметтерді атқарушылар да көп болды: 30 адамға бір басқарушыдан келді. Олардың жалпы саны 35 мыңға жеткен. Сот билігін атқарушылар зорго (сот өкілдері) деп аталып, ең беделді 8 зорго министрлер қызметін атқарды.

==Жоңғар Хандығынның талқандалуы==
Әскерді басқаруда бұрынғы Шыңғыс хан империясында қалыптасқан жүйе сақталып, өте қатаң тәртіп енгізілді. Сыртқы саясатта Шығыс Моңғолия тайпаларымен және Цин империясымен әр кез соғыстар жүргізіп отырды. Бұл саясат хандық жойылғанға дейін тоқталған жоқ. [[Ресей]] мен Жоңғар Хандығының арасында өзара елшілік қарым-қатынас орнады. Жоңғарлардың Кузнецк уезінен қару-жарақтар сатып алып тұрғаны туралы деректер бар. Жоңғар Хандығының Ресей империясына бодан болу туралы ұсыныс жасаған кезі де болған. Ресейден Жоңғар Хандығына тұтқынға түскендер онда маңызды рөл атқарған. Тұтқынға түскен швед офицері Ренат 18 ғасырдың 1-ширегінде Жоңғар Хандығының қарулы күштерін жарақтандыруға елеулі үлес қосқан. Жоңғар Хандығы [[Шығыс Түркістан]] халықтарына басқыншылық жорықтар жасап, оларға билік жүргізді. Басқа да тәуелді халықтарға қатаң тәртіп орнатты. Жоңғар Хандығы мен Қазақ хандығының арақатынасы өте шиеленісті болды. 16 ғасырдың 30-жылдарынан бастап Жоңғар Хандығы Қазақ мемлекетіне қарсы басқыншылық саясат ұстанды. Қазақ халқы [[Ойраттар|ойрат]]-жоңғар шапқыншылығына қарсы екі жүз жылға жуық уақыт бойы ерлікпен күрес жүргізді (қ. Жоңғар шапқыншылығы). Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғар Хандығында тақ үшін талас-тартыс басталды. Осы жағдайды пайдаланған [[Цин империясы]] 1755, 1756, 1757 жылдары бірнеше дүркін шабуылдар жасап, Жоңғар Хандығын талқандады. Цин империясы басқыншыларына қарсы [[Әмірсана]] бастаған көтеріліс жеңіліске ұшырады. Цин әскерлері көтерілісшілерді аяусыз басып-жаншыды. Жоңғарлар қатты қырғынға ұшырап, нәтижесінде Жоңғар Хандығы жойылып кетті.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том;</ref>

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.kaznex.kz/kz/napr/export/analitika/china.php Қытай Халық Республикасы]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жоңғар хандығы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Mywikimediaaccount: (GlobalReplace v0.6.5)