Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:41Z

1 түзету

Alphy Haydar: уикилендіру

2015-10-16T15:32:06Z

уикилендіру

Жаңа бет

[[Сурет:Ursa Major constellation detail map.PNG|right|300px|Жетіқарақшы]]
'''Жетіқарақшы''' (лат. Big Dipper) — аспанның Солтүстік жарты шарындағы [[Үлкен аю шоқжұлдызы]]ның ең жарық жеті жұлдызы. Аталған жеті жұлдыз шөміш пішінді иіліп солтүстік аспаннан өте анық көрінеді және ол [[Темірқазық]] жұлдызын жердің өз өсінде айналуына орай әр күні айналып жүргендей көрінеді. Жетіқарақшының жеті жұлдызының ішінде 1,8 [[жұлдыздық шама]]ға дейін жалтырап көрінетін ең жарық жұлдыз – Ырық ([[Алиот]]) пен Ерік ([[Дубке]]) есептеледі. Және оның шеткі екі жұлдызы (ε және α) бойынша [[Темірқазық]] жұлдызын табуға болады. Жеті қарақшы шоқ жұлдызының төңірегінде көптеген [[галактика]]лар мен планетарлық тұмандықтар бар. Ең жақын галактика мен Жердің арақашықтығы 70 млн. жарық жылын құрайды.
[[Сурет:Astro 4D uma rg anim.gif|thumb|left|300px|150 000 жылдағы Жетіқарақшы өзгерісі ([[Anaglyph 3D|3D red cyan]] әйнегімен көру керек)]]
== Қазақы түсінік ==
Түнгі күзеті көп мал шаруашылығымен шұғылданған қазақ халқы түні бойы батпай Темірқазықты айнала қозғалатын Жетіқарақшыны Жер тараптары мен түн мезгілдерін айыруда жиі пайдаланған. Жетіқарақшының ең жақсы көрінетін айлары — наурыз, сәуір айлары. Жетіқарақшы республиканың барлық аумағынан айқын көрінеді.
[[Сурет:Flag of Alaska.svg|thumb|right|200px|Жетіқарақшы мен Темірқазық (АҚШ Аляска штатының туы)]]
[[Қазақ ертегілері]] бойынша Жетіқарақшы және [[Темірқазық]]қа қатысты екі ертегі сақталған.

Біріншісі: Тәңірі өз аттарын Темірқазыққа байлайды. Темірқазықтың қасындағы қос жарық жұлдыз сол Ақпоз ат пен Көкбоз ат есептеледі. Темірқазыққа арқандалған тұлпарларды ұрлау үшін жеті қарақшы жылқыны торуылдап, жайылған жылқының соңынан қуалап баспалап айналып жүреді. Бірақ әр күні таң атып кетіп олар қапы қалып отырады.

Екіншісі:Осыдан көп заман бұрын аспан әлемінде ағайынды жеті жігіт өмір сүріпті.Өздерінің ауызбіршілігі мықты, күшті, сотқарлықпен аты шығып жүріпті. Күндердің күнінде ағайындылардың бірі [[Үркер]] шоқжұлдызының [[Үлпілдек]] атты сұлу қызына ғашық болып, ұрлап кетіпті. Сол әрекетінен кейін оларды басқалар Жетіқарақшы атап кетіпті. Қыздарын қарақшылардан құтқарып алу үшін Үркеліктер әлі де Жетіқарақшыны қуып жүр екен дейді, жақындап қалғанда ылғи да таң атып қала береді екен. Қуып жеткенде олардың қырғын соғысынан ақырзаман болады дейді, аңыз. Ең жарқырап тұрғаны қарақшылардың атаманы, жанында көмескіленіп тұрғаны сол Үлпілдек ару екен. Шын мәнінде зер салып байқап қарасақ, Жетіқарақшының сабы жағынан қарасыңыз Екінші әлде үшінші жұлдыздың түбінен әлсіз жарықты жұлдызды көресіз. Одан соң аспан әлемінің екеуі екі қарама қарсы тұсынан туса да таң бозарғанда бір-біріне өте жақындап қалады,

Бәлкім көптеген халықтарда Жеті санының қастерлі болуы, әсіресе апта санауының жеті күнді негіз етуі осы жеті жұлдыздан құралған Жетіқарақшыға қатысты болса керек.

== Мәдени сипаты ==
[[Сурет:The Chariot of Zeus - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|right|400px|Зевстің соғыс арбасы, 1876ж. Альфред шіркеуінде сақталған]]
[[Үнді]]лердің мәдениеті бойынша Жетіқарақшы "Saptarshi" деп аталған, яғни, Жетіқарақшының жеті жұлдызы Үнділердің жеті әулиесіне өкілдік етеді деп есептеп, оны "жеті әулие" деген мағынада атаған.

[[Қытай]]лар оны "Солтүстік түкпірдің жеті жұлдызы" (běidǒu qīxīng) деп атаған.

[[Гомер]]дің «[[Илиада]]» дастанында "Аюдайын бұл адамдар Жетіқарақшы" деген өлең жолдары кездеседі екен.<ref>{{cite book|chapterurl=http://sacred-texts.com/cla/homer/ili/ili17.htm |chapter=Book XVII |title=The Iliad|author=Homer|others=translated by Samuel Butler}}</ref>

[[Грек мифологиясы]] бойынша [[Зевс]] сүлу ару [[Каллисто (аңыз)|Каллисто]]ны ханымы Гераның қызғанышынан құтқару үшін оны аюға айналдырып жіберген екен. (Кейбір аңыздар бойынша аюға айналдырушы Гера.) Бірақ Гера оны қуғындауын тоқтатпай әйел аңшы құдайы [[Артемида]]ға әлгі аюды атып алуды бұйырады. Сонымен Зевс Аюды ғарышқа шығарып жіберуге мәжбүр болады. Сөйтіп [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] пайда болады. Ал, Темірқазық сол шоқжұлдыздағы өте жарық жұлдыздардан құралып, шөміш пішінді әйгілегендіктен, дербес те қарастырыла береді.

== Жетіқарақшы өзгерісі ==
Үлкен аюға тән бес жұлдыз Үлкен аю шоқжұлдызы айналуымен бірге қозғалады. Екі шетіндегі Ерік (Дубхе) мен Дес (Алькаид) бұл шоқжұлдызға тән емес болғандықтан олар басқа бағытта қозғалады. Жетіқарақшының бүгінгі шөміш секілді пішіні ұзақ замандық өзгерістің жемісі. Жетіқарақшыны құраған жұлдыздардың қозғалыс ерекшелігі бойынша есептегенде, шамамен 50 000 жылдан кейін оның қазіргі пішіні толық өзгереді.

{| class="wikitable sortable"
|- bgcolor="#efefef" | border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" width="400" style="margin-left: 1em"
! | Жұлдыз аты || Қазақшасы || Ағылшыншасы|| Байер жұлдыздық таңбасы || Жарқырау шамасы || арақашықтығы<br />（[[жарық жылы]]）
|-
| Дубхе || Ерік || Dubhe || α UMa || 1.79 || 124
|-
| Мерак || Жігер || Merak || β UMa || 2.34 || 79
|-
| Фекда || Қайрат || Phecda || γ UMa || 2.41 || 84
|-
| Мегрец || Қуат || Megrez || δ UMa || 3.32 || 81
|-
| Алиот || Ырық || Alioth || ε UMa || 1.76 || 81
|-
| Мицар || Құдірет || Mizar || ζ UMa || 2.23 || 78
|-
| Алькаид || Дес || Alkaid || η UMa || 1.85 || 101
|}

==Дереккөздер:==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Шоқжұлдыздар]]
[[Санат:Жұлдыздар]]

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жетіқарақшы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Alphy Haydar: уикилендіру