Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:04:33Z

1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB

2014-05-07T08:41:32Z

clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB

Жаңа бет

'''Жер химиясы'''. [[Жер ядросы]] мен оның қабықтарының химиялық құрамы туралы ортақ пікір әзірше жоқ. Соңғы деректер бойынша, Жерде 285 [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]] пен олардың [[изотоптар]]ы бар көрінеді. Академик [[Ферсман|А.Е. Ферсман]] Жердің химиялық компоненттері туралы қазіргі білім деңгейін былай сипаттаған:
* жақсы белгілісі 1,1%;
* жартылай белгілісі - 3,6%,
* әлі белгісізі - 95,3%.

Алғашқы цифрлар (1,1% пен 3,6%) жер қыртысының жоғарғы горизонттарына қатысты . Олардың химиялық құрамын 16 км тереңдікке дейінгі деңгейде зерттеумен америкалық геохимик [[Кларк Франк Уиглсуорт]] (1847-1931 жж.) 40 жыл бойы айналысып, оның нәтижесін алғаш рет 1889 ж. жарыққа шығарған. Оның құрметіне А.Е.Ферсман 1923 ж. жер қыртысындағы химиялық элементтердің орташа мөлшерін кларк деп атауды ұсынған. Элементтер кларкі жер қыртысы көлемінде есептеп шығарылып, салмақтық немесе көлемдік процентпен өрнектеледі.

Норвегия геохимигі [[Гольдшмидт|В.М.Гольдшмидт]] 1922 ж. сейсмикалық деректерді ескере отырып, Жердің ішкі шекаралары оның затының химиялық құрамы өзгерістерімен байланысты деп пайымдаған. Бұл өзгерістер планета балқыған күйде болған кездің өзінде оның гравитациялық қабаттарға бөлінуі нәтижесінде орын алған.

Басқа көзқарасты 1939 ж. профессор [[Лодочников|В.Н.Лодочников]] айтқан. Ол Жер қойнауындағы материяның [[физикалық қасиеттер]]інің өзгеруі оның химиялық құрамының өзгерісімен емес, атомдардың сыртқы электрондық қабықтарының біршама қирауымен байланысты деп пайымдаған. Осыдан бірнеше жыл өткен соң [[Рамсей|В.Х.Рамсейдің]] есептеулері келтірілген бірқатар еңбегі жарық көреді. Бұл еңбектерде Жер қойнауындағы өте үлкен қысымның ықпалынан атомдардың бірқатар электрондарының жоғалуы, осылайша планетаның төменгі [[горизонт]]тарын құрайтын силикат материал тығыздығы күрт артқан айрықша ''"металданған"'' күйде болуы мүмкін екендігі көрсетілген.

Соңғы кезде техниканың дамуына байланысты [[жер қыртысы]]ның терең белдемдері мен жоғарғы [[мантия]]да болатын жоғары қысымға, температураға сәйкес келетін жағдайларда табиғи және синтетикалық заттарға эксперимент жасауға мүмкіндік туды. Осы жағдай, сондай-ақ жоғарғы мантия таужыныстары [[ксенолит]]терінің табылуы біздің қыртыс астындағы мантияның құрамы мен құрылысы туралы білімімізді толықтыра түсті. Ксенолиттердің, [[метеорит]]тердің және Айдан әкелінген үлгілердің құрамы мен қасиеттерін, сондай-ақ Жердің ішкі құрылысы туралы сейсмологиялық деректерді ескере отырып, Жердің жалпы химиялық құрамының моделі есептеп шығарылған.

[[Сурет:Geo geo4.jpg|thumb|700px|center]]

Жердің жалпы құрамын оның жоғарғы қабығы — [[жер қыртысының құрамы]]мен салыстыру, Жерде оның ядросының әсер етуінен ауыр металдардың - [[темір]] мен [[никель]]дің үлесі күрт артатынын (тиісінше олар Жерде 35-40%, ал жер қыртысында 2,4-3,5%) көрсетті. Кестеде келтірілген элементтер негізінен химиялық қосылыстар түрінде таралған, олар сомтума күйде сирек кездеседі.

[[Жер ядросы]] қазіргі түсініктер бойынша [[сидеролит]]тің (темір-тас [[метеорит]]) құрамына жақын, яғни темір-никель құрамды болуы ықтимал. Металдарды соққылау арқылы сығу эксперименттері көрсеткендей, сыртқы ядро (''Е'' белдемі) сұйық күйде болады, оның құрамына темір мен никельден басқа темір оксидтері кіреді, ал темір-никель қорытпасы 84-92% мөлшерінен аспайды.

4980-5120 км тереңдіктер аралығындағы өтпелі қабаттың (''Ғ'' белдемі) құрамына ''күкіртті темір - троилит'' ''FeS'' кіреді, ол сидеролиттерге тән қосылыс.

[[Субъядро]] (G белдемі) туралы деректер өте аз. Жанама мәліметтер бойынша ол темір-никель корытпасынан тұратын қатты күйде болуы ықтимал.

[[Жер мантиясы]] көлемі мен массасы бойынша ең үлкен [[геосфера]] және құрамы өте күрделі, ол туралы [[геосфералар]]дың жаралуы туралы қазіргі түсініктер негізінде тұжырым жасауға болады. Осы түсінік бойынша геосфералар Жердің бастапқы заты оның қойнауы қатты кызған кезде дифференциаңиялануға (қабаттарға жіктелуге) үшырауынан қапыптаскан. Жіктелудің бірінші кезеңінде бастапқы заттан [[ауыр металдар]] - темір мен никель балқып шығып төменге батып, Жердің қазіргі ядросын қалыптастырған. Балқыған ауыр металдар бөлініп кеткеннен кейін қалған зат - [[пиролит]] қазіргі мантияны құраған. [[Мантия]] затының дифференциациялану процесі қазір де жалғасуда. Дифференциация [[Гутенберг қабаты]] мен оның астындағы [[Голицын қабаты]]н да қамтитыны байқалады. Төменгі қабатта балқудың ([[магма]]ның) жекелеген ошақтарының пайда болуы, олармен ең терең фокусты (тоғысты) жерсілкінулер байланысты болуы мүмкін.

[[Жер қыртысы]] қазіргі түсініктер бойынша заттың [[дифференциация]]лану нәтижесі болып табылады. Ол қыртыс горизонттарына тән термодинамикалық жағдайларда жаралған элементтер қосылыстарынан тұрады. Бұл химиялық қосылыстар минералдар деп аталып, олар өз кезегінде таужыныстар құрамына кіреді.

Жердің ішкі [[қойнауқат]]тары мен сыртқы қабықтарының химиялық құрамы туралы салыстырмалы деректер төмендегі кестеде көрсетілген.<ref>Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық. Алматы: ҚазҰТУ, 2008 ISBN 987-601-228-001-2</ref>

[[Сурет:Geo geo5.jpg|thumb|center|700px]]

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Геология]]

← Ескі түзетулер	18:04, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жер химиясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB