https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%96%D0%B5%D0%BC_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29Жем (өзен) - Түзету тарихы2026-09-25T14:18:27ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D0%B5%D0%BC_(%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD)&diff=136323&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T19:06:43Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:06, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D0%B5%D0%BC_(%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD)&diff=136322&oldid=prevДауткулова Ақмарал: /* Этимологиясы */ нақтылау2025-05-04T12:24:41Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Этимологиясы: </span> нақтылау</span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Өзен<br />
|атауы =Жем өзені<br />
|шынайы атауы = <br />
|сурет =Уральская область 1900.svg<br />
|сурет ені = <br />
|сурет атауы = Жем (Ембі) өзені (1900 жылғы)<br />
|карта = <br />
|карта ені = <br />
|карта атауы = <br />
|ұзындығы = 712<br />
|су алабының ауданы = 40400<br />
|су алабы =[[Каспий теңізі]]<br />
|өзендердің су алабы = <br />
|су шығыны = <br />
|өлшеу орны = <br />
|бастауы = [[Мұғалжар тауы]]ның оңтүстік-батыс беткейінен басталатын Жанай және Жалаңаш өзендерінің қосылған жері<br />
|бастауының орны = <br />
|бастауының биіктігі = <br />
|s_lat_dir =N |s_lat_deg =49 |s_lat_min =10 |s_lat_sec =<br />
|s_lon_dir =E |s_lon_deg =58 |s_lon_min =45 |s_lon_sec =<br />
|сағасы = [[Каспий теңізі]]не жетпей тартылып қалады.<br />
|сағасының орны = <br />
|сағасының биіктігі = <br />
|m_lat_dir =N |m_lat_deg =46|m_lat_min = 45|m_lat_sec = <br />
|m_lon_dir =E |m_lon_deg =53|m_lon_min =10 |m_lon_sec = <br />
|еңістігі = <br />
|ел = [[Қазақстан]]<br />
|аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Атырау облысы]]<br />
|ортаққордағы санаты =География Актюбинской области <br />
}}<br />
{{мағына|Жем}}<br />
'''Жем''' (Ембі) – [[Каспий теңізі|Каспий]] алабындағы [[өзен]].<br />
<br />
== Географиялық орны ==<br />
[[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] және [[Атырау облысы|Атырау]] облыстары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 712 км, су жиналатын алабы 40 мың км²-ге жуық. Каспий теңізі бассейніне жататын ірі өзендердің бірі. А.Левшиннің жазбалары бойынша, бұл өзеннің орта ғасырларда Гем деп аталғаны белгілі.<ref>{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref><br />
<br />
== Этимологиясы ==<br />
Жем топонимінің негізінде шығыс түркі тілдеріндегі кем/гем "өзен" гидронимдік термині жатқанын барлық зерттеушілер мойындайды (А.Левшин, В.Радлов, А.Әбдірахманов, Т.Жанұзақ т.б.). Бүкіл алтай, орал, үндіевропа тілдеріне тараған кан/кен/ген географиялық терминінің қазақ тілінде жем аталуы заңды құбылыс және өте көне дәуірде, өзенді - өзен, тауды - тау деп атайтын дәуірде пайда болғанын білдіреді. Профессор Т.Жанұзақтың айтуынша, Жем тарихи атауының Эмба > Ембі аталып жүруі дұрыс емес. Топонимжасамның негізгі міндеттерінің бірі – тарихи атауларды сақтап қалу, заңды орнына қайтару екені белгілі.<ref>{{кітап|авторы=Б.Бияров |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгілері:монография|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мемлекеттік тілді дамыту институты"|жыл=2012|томы= |беттері=131-132|барлық беті=460|сериясы= |isbn=978-601-7206-35-2|тиражы= 1000}}</ref><br />
<br />
==Бастауы ==<br />
[[Мұғалжар тауы]]ның 365 м-лік оңтүстік-батыс беткейінен басталатын Жанай және Жалаңаш өзендерінің қосылған жерінен бастау алады. Каспий ойпатының шығысын бойлай ағады. Каспий теңізіне жетпей тартылып қалады.<br />
<br />
== Гидрологиясы, сипаты ==<br />
[[Сурет:Жем IMG 20220612 113259.jpg|нобай|солға|200px|Жем өзеніндегі көпір. (Жем, Ақтөбе облысы)]]<br />
Аңғары жоғарғы және орта ағысында жақсы байқалады. Төменгі ағысында тармақтар арқылы жалғасқан шағын шөл және сор тізбектерге айналған. Жағалауы құм және саз жыныстарынан түзілген. Арнасы ирелең келеді, көбіне қарасуларға бөлініп қалады.<br />
<br />
Басты салалары: [[Темір өзені|Темір]], [[Атжақсы]]. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағысы (Дүйсеке ағысы тұсында) 488 млн. м<sup>3</sup>, орташа жылдық су ағымы Жанбике ағысы тұсында 11,3 м<sup>3</sup>/с. [[Қараша]]да суы қатып, [[сәуір]]де ериді. Өзенде [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[сазан]], қамыс-қорысты жерде [[ондатр]] кездеседі. Жағасында [[Құлсары ]], [[Ақкиізтоғай]] елді мекендері орналасқан. Минералдылығы көктемде 400 мг/л, ең төменгі деңгейі кезінде 1500 мг/л. Жем ауыз су ретінде шабындық суғаруға, жайылым суландыруға пайдаланылады.<br />
<br />
Бастауынан сағаға дейінгі жалпы құламасы 390 м. Су ағынының 96%-ы, өзен сағасында 100%-ға дейінгі мөлшері су тасуы кезінде қалыптасады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 3 том</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
[[Санат:Жылыой ауданы өзендері]]<br />
[[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]]<br />
[[Санат:Каспий су алабы өзендері]]</div>Дауткулова Ақмарал