Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:26:36Z

1 түзету

Sibom: /* top */clean up, replaced: пер. с англ. → ағылш. аудару using AWB

2016-03-29T08:54:37Z

‎top: clean up, replaced: пер. с англ. → ағылш. аудару using AWB

Жаңа бет

'''Жасуша теориясы''' (''клеточная теория''); ({{lang-el|teoria cellulae}} ''cellula'' — [[жасуша]] және [[теория]]) — жасушалар туралы биологиялық жалпы қорытынды, ғылыми тұжырым. [[Жасуша]] теориясының негізін қалаған неміс ғалымы Т. Шванн (1838-1839ж.). Жануарлар жасушасын зерттеген [[Шван|Т. Шванмен]] қатар, [[Жасуша]] теориясын жасауға өсімдіктер жасушаларын зерттеген М. Шлейден де атсалысты. Өздеріне дейінгі ғалымдар еңбектері бойынша жинақталған деректер мен өздерінің ғылыми мәліметтеріне сүйене отырып, [[Шванн|Т. Шванн]] мен М. Шлейден жануарлар мен [[өсімдік]]тер ағзадағы органикалық табиғатының біртекті екендігін көрсете білді. [[Жасуша]] теориясы 19 ғасырда ашылған ұлы жаңалықтардың бірі болып саналады.Оның негізгі қағидалары:
#[[жасуша]] — тірі ағзаның тым ұсақ құрылымдық бірлігі;
#жануарлар мен өсімдік ағзаларындағы әртұрлі ұлпалар жасушалары құрылысы жағынан бір-біріне ұқсас. Жасуша ядродан, цитоплазмадан, негізгі органеллалардан құралған;
#[[жасуша]] тек бөліну арқылы көбейеді;
#жасушалар біртұтас ағзаның бір бөлігі. [[Организм]] ұлпаларында жасушалардан басқа жасуша туындылары — бейжасушалық құрылымдар ([[симпласт]], [[синцитий]]) және оның өнімдері — [[жасушааралық зат]] болады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref>
[[Сурет:Prokaryote cell diagram.svg|thumb|200px|Қарапайым [[прокариот]] клетка.]]
Тірі ағзалардың жасушалық құрылымының ашылуы – күрделі оптикалық аспаптардың (микроскоптардың) ойлап табылуымен тығыз байланысты болды. Өсімдік ұлпасының жасушалық құрылымын бірінші болып [[1665]] ж. ағылшын жаратылыстанушысы [[Р.Гук]] (1635 – 1703) ашқан. Өсімдіктер мен жануарлар ағзаларының жасушалық құрылымын Р.Гуктің замандастары италиялық ға-лым [[М.Мальпиги]] (1628 – 1694), ағылшын ботанигі [[Н.Грю]] (1641 – 1712), т.б. өз зерттеулерінде дәлелдеген ([[1671]]). Клетка теориясысының қалыптасуына чех ғалымы [[Я.Пуркине]] (1789 – 1869) үлкен үлес қосты. Ол жасушаның негізгі қызметтік бөлігі жасуша қабықшасы емес, оның ішіндегі [[протоплазма]] екендігін дәлелдеді. [[Сурет:Cork Micrographia Hooke.png|thumb|right|250px|Роберт Гук жұмысы.]]Өсімдік жасушасы протоплазмасындағы ядроны ағылшын ботанигі [[Р.Броун]] (1773 – 1858) ашты ([[1830]]). Дегенмен ядроға көп көңіл бөлген және оны жасуша құратын [[цитобласт]] деп анықтама берген неміс ботанигі [[М.Шлейден]] (1804 – 81). Шлейден теориясын одан әрі талдап, Клетка теориясысын құруда неміс зоологы [[Т.Шван]]ның (1810 – 82) еңбегі зор болды. Ол жануарлар мен өсімдік жасушасы құрылымын салыстыруда ядроның маңызы үлкен екенін анықтады. Клетка теориясының бұдан кейінгі дамуы протоплазма мен жасуша бөлінуі ашылуына байланысты болды. 19 ғ-дың орта кезінде неміс патологы [[Р.Вирхов]] (1821 – 1902) патологиялық құбылыстарды Клетка теориясы тұрғысынан қарастырып, жасушадағы ядроның маңызы аса зор екеніне көз жеткізіп, жасушалардың бөліну арқылы көбейетіндігін дәлелдеп берді. Тұқым қуалау белгілерінің сақталуы мен ұрпақтан ұрпаққа берілуін жасуша ядросы басқаратынын [[Э.Геккель]] анықтады ([[1866]]). 1970 – 80 ж. барлық жасушалы ағзаларға тән жасуша бөлінуінің тәсілі [[митоз]] ашылды. Қазіргі кезде Клетка теориясы көп жасушалы азғалар бірлескен жеке жасушалардан тұрады және олардың өзара байланыстылығынан ағзаның тұтастығы туады деп тұжырымдайды. Организм құрылысы күрделіленген сайын, оның тұтастық қасиеті анық байқалып, ол жануарларда жүйке, гуморалдық жүйелер, ал өсімдіктерде жасушалардың цитоплазмалық байланысы арқылы жүреді. Қазіргі заманғы электрондық микроскоп арқылы алынған ғыл. мәліметтер Клетка теориясысын одан әрі байытып, барлық тірі ағзалардың құрылымдық және қызметтік бірлігі – жасуша екендігін одан әрі дәлелдей түсті.
Вермель Е.М.,<ref>История учения о клетке</ref>, М., 1970;
<ref>Молекулярная биология клетки</ref>, ағылш. аудару, т. 1 – 5, М., 1986 – 1987.
== Дереккөздер ==
<references/>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Жасуша теориясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: /* top */clean up, replaced: пер. с англ. → ағылш. аудару using AWB