https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%8D%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83Жарты санды эмиссиялық спектрлік талдау - Түзету тарихы2026-09-08T07:34:20ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%8D%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83&diff=38411&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:44Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%8D%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83&diff=38410&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-09T09:36:22Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Жарты санды эмиссиялық спектрлік талдау.'''<br />
Жартысанды спектрлік талдаудың мақсаты - талданатын үлгідегі анықталатын элементтің шама мөлшерін алдын ала жартылай<br />
болса да, бір реттіліктегі дәлдікке дейін анықтау. Нәтиже дәлдігіне<br />
деген талаптың төмендеуі салдарынан, талдау тәсілін қарапайым<br />
етіп, оны тез де арзан жүргізеді, мысалы, [[минерал]] мен [[кен]]дегі құрамды бағалағанда, [[металлургия]]дағы металдарды сұрыптағанда, өндірістегі кейбір [[шикізат]]тарды реттегенде осындай қажеттілік туады.<br />
Ол үшін алынған спектрді [[фотопластинка]]ға тіркейтін [[спектрограф]]ты да, [[стилоскоп]] деп аталатын спектрді көзбен көріп бағалайтын қарапайым құрылғы аспапты да, сондай-ақ интенсивтігін өлшеуге арналған фотометрлік қондырғымен қамтамасыз етілген стилометрді<br />
де қолданады. Сандық және жартысандық талдау арасындағы шектеу тек шартты түрде ғана, сондықтан олардың орындалу әдістемесі<br />
түрліше. Мұның өзі оларды жеке топқа бөлуге мүмкіндік береді.<br />
Жартысандық талдау әдістемесінде спектрлерді салыстыру және<br />
біртекті жұптар әдістері жиі қолданылады. Спектрлерді салыстыру<br />
әдісі тек спектрді суретке тіркеу кезінде ғана пайдаланылады.<br />
Мұнын мәні мынада: бірдей жағдайда фотожолақшаға құрамы белгілі қалыпты зат кұрамы бойынша сынамаға жақын сол анықталатын<br />
құрамдас бөліктің, құрамы белгілі талданатын зат пен [[эталон]]ның<br />
спектрін түсіреді. Бірдей спектрлік сызықтардың қараюын көзбен<br />
саралап, іздеп отырған концентрацияның қандай бөлікте екенін,<br />
оның шекарасын тұжырымдайды.<br />
[[Гомологиялық сызық]]тар жұбының әдісі спектрлерді салыстыру<br />
әдісіне ұқсас, алайда ондай спектрде біріне-бірі жакын жатқан<br />
сызықтарды, яғни анықталатын және құрамы белгілі қалыпты<br />
заттың сызықтарын салыстырады. Мысалы, [[болат]]ты талдағанда<br />
[[темір]]ді салыстырады. Бүндағы басты шарт - [[гомологиялық сызық]]тар жұбының болуы, яғни олардың интенсивтіктерінің қатынасы<br />
қоздыру жағдайы мен пайдаланатын фотожолақшаға тәуелсіз. Бұл<br />
сызықтар бірдей спектрлерден шыққанда орындалады. Талдау үшін<br />
осындай жүптардын жүйесін түзетін гомологиялық сызықтардың<br />
қатары алдын ала таңдап алынады, жүптардың интенсивтігі белгілі<br />
концентрацияда тең болады. Зерттелетін сынаманын спектрінде<br />
сәйкес гомологиялық жұптарды олардың интенсивтігі тен болғанша,<br />
сынамадағы қоспа концентрациясының шамамен қаншалықты<br />
екенін білгенше тексереді. Бұл әдісті спектрлерді суретке тіркеу<br />
кезінде де, оларды көзбен көріп байқағанда да пайдалануга болады.<br />
==Сандық талдау==<br />
Эмиссиялы спектрлік талдаудың сандық әдістемелері анықталынатын элемент концентрациясы туралы тұжырымдалатын<br />
[[спектрлік сызық]]тардың интенсивтігін өлшеуге негізделген.<br />
Фотожолақшаның жарық сезгіш эмульсиясы (беткі қабаты)<br />
спектрографпен бірігіп, аралық жабдықтын рөлін атқарады. Фото<br />
арқылы интенсивтігі өлшенетін жіңішке жарық сәулесін өткізу<br />
кезінде [[микрофотометр]] көмегімен суретке түсірілген спектрлік<br />
сызықтардың қараюын өлшейді. Спектрлік сызықтын қараюын<br />
мына формуламен анықтайды:<br />
<math>S=\lg\,(\frac{I_0}{I})</math><br />
мұндағы I<sub>0</sub> мен I - сызықша жанындағы ("жолақша аясы") қараймаған бөліктен және осы жолақшадағы карайған сызықтан өткен жарықтың интенсивтігі. [[Фотожолақша]]дағы спектрлік сызықтың интенсивтігі артқан сайын, оған сәйкес фотожолақтағы қараю да қоюлана<br />
түседі, алайда іс жүзінде анықталатын элементтің Концентрациясын<br />
осы тәуелділік бойынша анықтамайды, яғни сызықтың өлшенген қараюы бойынша емес, өйткені ол фотожолақшаны өңдеу, сынаманы<br />
буландыру мен қоздыру сияқты жұмыстар кезінде оның жағдайы<br />
мен мәні ауытқуы мүмкін. Сондықтан әркез сызықтың салыстырмалы қараюымен жұмыс жүргізеді, яғни спектрдің сызығын басқаларымен салыстырады. Бұрын да айтылғандай, ондағы екі сызықтың<br />
бірі талданатын сынаманікі болса, екіншісі салыстыру үшін даярланған құрамы мен сипаты белгілі стандартты эталондікі. Ал жоғарыда<br />
келтірілген қарайған сызықтарды аналитикалық жұптар деп атайды<br />
және олар біртекті немесе өзара табиғаты жағынан жақын болса,<br />
алынатын нәтиже дәл болады. Мұңдайда [[Ломакин-Шайбе теңдеуі]]н<br />
пайдаланады:<math>I_1I_2=\frac{ac^b}{I_2}</math><br />
мұндағы I<sub>1</sub> мен І<sub>2</sub> - анықталатын элемент пен салыстыру сызықтарының интенсивтігі, осындағы негізгі сынама мен ішкі стандарттың<br />
кұрамдас бөліктерінің концентрациясы тұрақты болғандықтан, оның<br />
ингенсивтігі де тұрақты. Енді осы теңдеуді логарифмдеп, былай<br />
жазады:<br />
: <math>\lg\,(\frac{I_1}{I_2})=b\lg\,C+\lg\,(\frac{a}{I_2})=b\lg\,C+\lg\,A</math><br />
Егер S<sub>1</sub> және S<sub>2</sub> арқылы екі сызыққа тиісті қараюды белгілесе,<br />
онда<br />
: <math>S_1-S_2=\nabla S= \Gamma \lg\,(\frac{I_1}{I_2})</math><br />
Бұдан<br />
: <math>\nabla S= b\Gamma \lg\,C+\Gamma \lg\,A</math><br />
мұндағы b - фотожолақшаның жарықка сезімталдылығын сипаттайтын, яғни түстердің бір-бірінен айқындық (контрастный)<br />
факторы. Бұл теңдеуді [[спектрография]]дағы барлық сандық әдістемелерде пайдаланады.<br />
Үш эталон әдісі бойынша, бір фотожолаққа талданатын сынаманың спектрін тіркейді және ол дәл үш эталоннан кем болмайтын<br />
құрамы бойынша зерттелетін [[эталон]]ға жақын. Эталондардағы<br />
сызықтарға сәйкес өлшенген қараюларды b координатында қалыптаушы қисықты тұрғызады. Талданатын сынама үшін өлшенген<br />
мәнін пайдаланып, іздеп отырған концентрацияны табуға болады.<br />
Үш эталон әдісімен жұмыс істегенде қойылатын талап - фотожолақтың қалыпты қараю облысын өлшеу, яғни спектрлік сызық<br />
интенсивтігінін өсуіне сәйкес жолақшадағы қараю да түзу сызықты<br />
(тура пропорционал) өсетін [[фотоэмульсия]]дағы сезімталдық облыстың қараюын өлшеу. Мұндағы назар аударатын кемшіліктің бірі -<br />
эталондар спектрлерін әр фотожолаққа түсіру қажеттігі. Сондықтан<br />
бұл әдіс бұрынғы сериялы емес жекеленген сынамаларды талдауға<br />
қолайлы.<br />
Тұрақты график әдісінде эталондар көмегімеи салынған (ΔS -lgС) графиктік тәуелділік те пайдаланылады. Бірақ бұл әдісте үлгі<br />
спектрінің эталоны бар басқа фотожолақшалар үшін қолданылады.<br />
Ол үшін әр жолақшаға эталондар спектрінің бірі тіркелуі керек. Егер<br />
эталонның негізгі жолақшасындағы қараю айырмасын ΔS0 және ΔS<sub>i</sub><br />
арқылы белгілесек, онда<br />
:<math>\nabla S_0=\Gamma_0 \lg\,I_1I_2</math>; <math>\nabla S_i=\Gamma_i \lg\,(\frac{I_1}{I_2})</math><br />
Бұл екі өрнекті мүшелеп бөлсек, мына өрнекті аламыз:<br />
:<math>\frac{\nabla S_0}{\nabla S_i}=\frac{\Gamma_0}{\Gamma_i}=k</math>; <math>S_0=k\nabla S_i</math><br />
Соңғы теңдеуден көрініп тұрғандай, кез келген жолақшада<br />
алынған қараюды ΔS<sub>i</sub> сәйкес негізгі фотожолақшадағы ΔS<sub>0</sub> қараюмен теңестіру үшін, оны ауыстырғыш көбейткішке (К) көбейтеді.<br />
Бұл көбейткішті талданатын сынама спектрі мен негізгі жолақшадағы эталонның аналитикалық сызық жұбының бірі тіркелген қараю<br />
айырмаларының қатынасынан табуға болады.<br />
Қосымшалау әдісі ерітіндіге не ұнтаққа ауыстырылған сынаманың бір бөлігін тікелей, ал қалғанын бірнеше үлеске бөліп талдауға<br />
негізделген. Мұнда белгілі бір мөлшердегі анықталатын элементті<br />
қосып, сол эксперименгтік жағдайда талдайды. Қосымшаны өзіне<br />
сай келетін реактив түрінде мөлшерін бірте-бірте арттыра отырып<br />
енгізеді. Осы үлгілер спектріндегі анықталатын элемент сызықтарының интенсивтігі де біртіндеп артатыны даусыз. Қосымшалау әдісін<br />
екі жағдайда: егер эталондық үлгіні әзірлеу үшін тиісті дәрежедегі<br />
материал жоқта элементтердің ізін анықтау үшін; талданатын зат -<br />
құрамы белгісіз немесе ол өте күрделі болғанда, яғни элементтердің<br />
өзара әсерлесу салдарынан қателіктер туындамайтындай стандартты, үлгілерді әзірлеу қиын не мүмкін болмағанда қолданылады.<br />
Қосымшалау әдісінің мәні мынадай. Айталық. концентрациясы Сх<br />
анықталатын элементтің коспасы бар сынама берілсін делік. Осы<br />
сынама негізінде оларға қосымша косып, бірнеше жаңа сынама<br />
әзірлейді. Осылайша, С<sub>x</sub>+С<sub>1</sub> Сх + С<sub>2</sub>... Сх + С<sub>i</sub>... концентрациялары<br />
бар бірнеше сынама алынады және осындағы бірінші қосымша<br />
мөлшері Сх мөлшеріне сәйкес те қалғандары одан 2, 3, 4, т.т. рет<br />
артық. Әдетте ішкі стандарт міндетін негізгі спектрдегі сызықтың<br />
бірі немесе [[фон]] атқарады. Қажет болған жағдайда берілген сынамаға<br />
ішкі стандарттың рөлін атқаратын басқа бір элементті қосады.<br />
Мұндай сынама спектрлерін суретке түсіріп, фотометрлеп, сипаттамалық қисықтың графигін салады. Ол үшін Ломакин-Шайбе<br />
теңдеуін пайдаланады:<br />
:<math>R_1=\frac{I_i}{I_0}=a(C_i+C_x)</math><br />
[[Концентрация]]сы өте аз болатын облыстар үшін өздігінен сіңіруді жоқ деп есептеу керек және b = 1. Онда<br />
:<math>R_i=a(C_i+C_x)</math><br />
Аналитикалық түзуді салғанда (1-сурет) ординатта өсіне R<sub>i</sub><br />
шамасын, ал абсцисса өсіне - белгілі C<sub>i</sub> қосымшаны орналастырады.<br />
Мұндайда, абсцисса есіне бір шама бұрыш жасап С<sub>i</sub> = 0 нүктеден<br />
басталынатын түзу сызық алынады.<br />
[[Сурет:Қосымшалау графигі.png|thumb|300px|1-сурет]]<br />
Бұл түзудің өстің теріс мәндегі бөлігіне дейінгі созындысы<br />
белгісіз концентрацияның мәнін Сх береді, егер оны R<sub>i</sub> = 0 деп<br />
ұйғарсақ, ол теңдеудің шешуіне қайшы келмейді. Қосымша қосу<br />
әдісіндегі басқа тәсілдер, айталық b> 1 жағдайы, арнаулы ғылыми<br />
әдебиеттерде қарастырылған.<br />
Спектрометрлік талдау спектрографиялық талдаудан спектрді<br />
өлшеу әдісімен ғана өзгеше. Спектрографияда спектр интенсивтігі<br />
суретке түсірудің аралық кезеңі арқылы өлшенсе, спектрометрлік<br />
тапдау спектрлік сызықтың интенсивтігін тікелей фотометрлеуге<br />
негізделген. Мұндай тіке өлшеудің практикалық түрғыдан апғанда<br />
едәуір артықшылығы бар. Суретке түсіру арқылы алынған [[спектр]]лерді өңдеуден өткізу әрі тез, әрі қатесіз орындалатындықтан, талдау жылдамдығы мен нәтижесінің қайталанушылығы артады. Бұл<br />
екі әдісте де сынаманы таңдап алу, дайындау, спектрлерді қоздыру<br />
сияқты жұмыстар бірдей. Олардағы қолданылатын оптикалық қондырғы, жарық шығару көзі, спектр алу мен оны әзірлеу жүйесі бәрі<br />
ұқсас. Олардағы ерекшеліктері тек спектрлік сызықтағы жарық<br />
энергиясын өлшеу тәсілінде ғана. Талдау соңындағы жұмыстар<br />
спектрографиядағыдан мүлдем баскаша.<br />
Спектрометрлердегі негізгі [[детектор]] - фотоэлектрлік көбейткіш<br />
(ФЭК). Оның 160-тан 1100 нм дейінгі аралықтағы сигналдарды тіркей алатын көптеген түрлері бар. Спектрометрлердің көбісінде ФЭК<br />
сигналдары тұрақты ток режимінде өңделеді; [[экспозиция]] процесінде<br />
көбейткіш тогы [[сыйымдылық]]ты зарядтайды және [[Заряд|заряд шамасын]]<br />
өлшейді, оны кері полярлық эмульсиямен разрядтайды. Мұнда<br />
импульс саны - [[аналитикалық сигнал]].<br />
ФЭК-пен қатар бір сәтте жоғарғы шешімдегі толық спектрлерді<br />
тіркей алатын, көп арналы және мультиплетті тіркегіш аспаптар кең<br />
қолданылуда.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>ArystanbekBot