Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:06:42Z

1 түзету

Akhan Ulmeken: /* Географиясы */

2026-02-28T15:39:04Z

‎Географиясы

Жаңа бет

{{Өзен
|атауы = Ертіс
|шынайы атауы =
|сурет = Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG
|сурет ені =
|сурет атауы = Павлодар аумағындағы Ертіс өзені
|карта = Irtysh_basin.png
|карта ені =
|карта атауы = Ертіс бассейні
|ұзындығы = 4248
|су алабының ауданы = 1 643 000
|су алабы = [[Солтүстік Мұзды мұхит]]ы
|өзендердің су алабы = [[Обь]]/[[Үбі]]
|су шығыны = 3000
|өлшеу орны = сағасы
|бастауы = [[Алтай таулары]]
|бастауының орны = [[Қытай]] мен [[Моңғолия]]ның шекаралары
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = N|s_lat_deg = 47|s_lat_min = 52|s_lat_sec = 29.49
|s_lon_dir = E|s_lon_deg = 89|s_lon_min = 58|s_lon_sec = 23.02
|сағасы = [[Обь өзені|Обь]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N|m_lat_deg = 61|m_lat_min = 04|m_lat_sec = 50
|m_lon_dir = E|m_lon_deg = 68|m_lon_min = 49|m_lon_sec = 50
|еңістігі = 0,03
|ел = {{KAZ}}, {{MNG}}, {{RUS}}, {{CHN}}
|аймақ =
|ортаққордағы санаты = Irtysh River
}}
{{мағына|Ертіс (айрық)}}
'''Ертіс''' ({{lang-ru|Иртыш}}, {{lang-zh|额尔齐斯河}}) — [[Солтүстік Мұзды мұхит]] алабында жатқан өзен, [[Обь|Обь өзені]]нің сол жақ саласы.<ref name="http://www.ic.omskreg.ru/irtysh/rew.htm">http://www.ic.omskreg.ru/irtysh/rew.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101094919/http://www.ic.omskreg.ru/irtysh/rew.htm |date=2013-11-01 }}</ref>

[[Қазақстан]] жерінде [[Абай облысы|Абай]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Павлодар облысы|Павлодар облыс]]тары арқылы ағады. Жалпы ұзындығы 4248 км, оның 1698 км-і Қазақстан жерінде. Су жиналатын алабы 1643 мың км<sup>2</sup>.

== Географиясы ==
Қытайдан Бала Ертіс деп басталып, Қазақстанда Қара Ертіс деп аталып, Жайсан көліне келіп құяды. Көлден ағып шыққанда өзен Ақ Ертіс немесе Ертіс деп аталады да, [[Ресей]] аумағындағы [[Обь]] өзеніне барып құяды. Ертіс алғашқыда белесті-төбелі жазықпен ағып, [[Алтай таулары|Алтайдың]] [[Нарын жотасы|Нарын]], [[Қалба жотасы|Қалба]] жоталары, т.б. тау сілемдерінің аралығындағы тар шатқалдармен [[Өскемен]] қаласына дейін ағады. Бұлардың ішіндегі суы мол əрі ең ірісі – [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма СЭС-і]] салынған. Ертіс шатқалында орасан зор бөгет (биіктігі 96 м) салудың нəтижесінде, ағыс бойымен жоғары қарай ұзындығы 600 км-ге созылған су бөгені бар. Бұқтырма бөгенін көлеміне қарай Үлкен Ертіс теңізі деп атауға болады.

Бұқтырма бөгенінен төменде, тау аралығындағы тау шатқалыда Ертіс өзенінде екінші бөген – Кіші Ертіс жасалған. Ертістің бұл жердегі суының деңгейін көтеріп тұрған Өскемен СЭС-інің бөгеті. Өскемен мен Семей қалаларының аралығында Шүлбі бөгені орналасқан. Оны Шүлбі СЭС-інің бөгеті бөліп тұрады. Өскеменнен төмен қарай Ертіс кең аңғармен ағады, оның оң жағында – Кенді Алтай, сол жағында – Сарыарқа жатыр. Аңғардың жағалауы едəуір биік əрі тік құламалы, кей жерлеріжартасты. Ертіс Семей қаласы тұсында нағыз жазықтағы өзенге айналады. Бұл жерде өзен арнасы меандара жасап, кей жерде тарамдалып кетеді. Оған [[Семей]] мен [[Өскемен]] қаласының аралығында көптеген салалар келіп құяды. Олардың ішіндегі ең ірілері – оң жақтан қосылған Үлбі мен Үбі өзендері жəне сол жақтан қосылатын Шар мен Қызылсу өзендері.

== Этимологиясы ==
Ертіс өзенінің атауы көне дәуір жазба ескерткіштерінде, атап айтқанда VIII ғасырдың Тоныкөк және Күлтегін сияқты тасқа жазылған жазуларда кездеседі. Онда түркілердің Алтай тауларына дейін жетіп, Ертіс өзеніне өтіп түргеш тайпасымен соғысып, оларды жеңгендері айтылады.
Ертіс - Эртіш түрінде Махмут Қашқари сөздігінде де кездеседі. Атауға орта ғасыр ғалымы эртішмақ, яғни "тез өту" етістігінен жасалған деген түсінік береді.
Ертіс атауының шығу тегі жайлы әр жылдары белгілі саяхатшы-географ В.П.Семенов-Тянь-Шанский, А.П.Дульзон, Э.М.Мурзаев, А.Әбдірахманов т.б. ғалымдар пікір айтты. Ол пікірлер В.Н.Попованың осы сөз этимологиясы жайлы арнайы мақаласында айтылған. <ref>{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref>
Э.М.Мурзаев: "Көне түркі ир; қазақ тілінде иірім, түрік тілінде ирмок "өзен", өзбек тілінде ирмок "өзеннің сағасы" +кет. сес, шеш "өзен" сөздерінен жасалған болу керек дейді.<ref>{{кітап|авторы=Мурзаев Э.М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Словарь народных географических терминов |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы="Мысль"|жыл=1984|томы= |беттері=|барлық беті=653|сериясы= |isbn=|тиражы=3000 }}</ref>

== Гидрологиясы ==
Арнасы бастау жағында, негізінен, қар, мұз суымен, орта және төменгі ағыстарында қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Алабы Алтай тауларының оңтүстік-батысын, [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]]дың солтүстік-батыс баурайын, [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]ның солтүстік-шығысын, [[Ресей]] жерінде [[Батыс Сібір жазығы]] мен Шығыс Орал етегін қамтиды.

Қазақстан аумағында Ертіс ағынын [[Қатын жотасы|Қатын]], [[Қалба жотасы|Қалба]], [[Нарын жотасы|Нарын]], [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]] және [[Сауыр жоталары|Сауыр]] жоталарынан, Құлынды даласынан жинайды. Көп жерінде тау сілемдерін тіле терең [[шатқал]]дар қалыптасқан. Бұл тұста жағаларының биіктігі 500 м-ге жетеді. Құлынды даласында өзеннің арнасы кеңейіп, жайылмасы пайда болады. Таулық аңғары (250 м биіктікке дейін) қылқан жапырақты орманды, оң жағы көбіне қарағайлы шабындықты келеді, осы тұстағы арнасының ені 100 – 150 м, [[Омбы]] қаласы тұсында 6 – 8 км, [[Тобыл (кент)|Тобыл]] кент тұсында 25 - 30 км-ге жетеді.

Ертісті бойлай кеме қатынасы бар (3600 км- ге жуық). Басты кемежайлары: [[Өскемен]], [[Семей]], [[Павлодар]], Омбы, Тобыл, Ханты-Мансийск. [[1953 жыл]]ы Ертісте [[Өскемен су электр станциясы]] (''СЭС'') салынған. Ертіс каскадындағы 3-саты [[Шүлбі бөгені|Шүлбі СЭС-і бөгеті]]нің құрылысы басталды. Ертіс алабының су энергетикалық ресурстарын игеру жылына 30 млрд. кв/сағ-қа дейін электр энергиясын бере алады. Ертістің суы [[Орталық Қазақстан]]ды сумен қамтамасыз етуге және суландыруға арналған [[Ертіс-Қарағанды каналы]]н қоректендіруге (75 м<sup>3</sup>/с су алынады) пайдаланылады. Ертіс [[сүйрік]], [[сылан]], [[бекіре]], [[шортан]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], елең және т.б. балықтарға бай. [[Сазан]], [[Табан балық|табан]], [[көксерке]] және байкал омулі жерсіндірілген.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>

==Салалары==
Қазақстандық бөлігіндегі басты [[сала]]лары
* → [[Есіл]]
* → [[Тобыл]]
* → [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]]
* → [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]]
* → [[Үлбі (өзен)|Үлбі]]
* → [[Шар (өзен)|Шар]]
* → [[Күршім (өзен)|Күршім]]
* → [[Үлкен Бөкен (өзен)|Үлкен Бөкен]]
* → [[Қалжыр]]
* → [[Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)|Нарын]]
* → [[Алқабек]]
* → Ұлан
* → [[Қайыңды (Ертіс алабы)|Қайыңды]]

[[Ресей]] аумағындағы салалары
* →[[Вагай]]
* →[[Конда]]
* →[[Омь]]
* →[[Тара]]
* → [[Демьянка (өзен)|Демьянка]]

Жылдық ағынын реттеу және электр энергиясын алу үшін өзен бойында Бұқтырма, Өскемен, Шүлбі бөгендері салынған. Сарыарқа аймағындағы табиғи қорларды игеру мақсатында Ертіс-Қарағанды каналы тартылған. Көліктік маңызы зор, сағасынан 3784 км-ге дейін кеме қатынайды.f>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/ertis-ozeni Malimetter.kz Ертіс өзені реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002044114/http://malimetter.kz/ertis-ozeni/ |date=2013-10-02 }}

[[Санат:Абай облысы өзендері]]
[[Санат:Павлодар облысы өзендері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы өзендері]]
[[Санат:Ертіс]]
[[Санат:Ертіс су алабы]]
[[Санат:Қытай өзендері]]
[[Санат:Ресей өзендері]]

← Ескі түзетулер	19:06, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ертіс - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Akhan Ulmeken: /* Географиясы */