Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:56:08Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

2015-07-09T05:31:35Z

‎Кіріспе бөлімін өңдеді

Жаңа бет

{{Shortcut1|Грамматика}}
'''Еліктеу сөздер''' — табиғат құбылыстары мен жан-жануарларда болатын әр алуан дыбыстарға және олардың сын-сипат, қимыл-әрекеттеріне еліктеуден туған сөздер. Қазақ тілінде еліктеу сөздердің екі түрі бар:
*1) еліктеу есту қабілеті арқылы пайда болған еліктеуіш сөздер: тарс-тарс, салдыр-гүлдір, дыр-дыр, гүрс, шолп<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, [[Қазақстан даму институты]], 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>;
*2) еліктеу көру қабілеті арқылы пайда болған бейнелеуіш сөздер: жалт, жарқ, лып, маймақ, көлбең. ербең-ербең.
Олар көмекші етістікпен (ет-)тіркесіп күрделі мүшенің құрамына кіреді. Жеке тұрып сөйлемде көбінесе пысықтауыш, анықтауыш кызметін атқарады. Мысалы: Мырс етіп күлді. Бүлк-бүлк желіс. Ол күрт бұрылды. [[Интонация]]ның елеулі мәні бар.
''Мысалы'': Рақмет үндемей отырып қалды ([[Саттар Асқарұлы Ерубаев|С. Ерубаев]]). Жаз. Шаңқай түс мезгілі ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]]).<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>
'''Еліктеу сөздер''' семантикалық жағынан алғанда
# біріншіден, табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-бірімен қақтығысу я соқтығысуларынан туатын, сондай-ақ, неше түрлі жан-жануарлардың дыбыстау мүшелерінен шығатын әр қилы дыбыстарға еліктеуден пайда болған түсініктерді білдірсе,
#е кіншіден, сол табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың және неше түрлі жан-жануарлардың сыртқы сын-сипаты мен қимыл-әрекеттерінің де қилы-қилы көрінінстерінен пайда болатын түсініктерді білдіреді.
Мысалы: ''арс, гүрс, дүрс, қорс, тарс, тырс, ырс, барқ, борт, күрт, кірт, морт, сарт, шырт, дүңк, күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, саңқ, шаңқ, шіңк, сыңқ, таңқ, тыңқ, ыңқ, болп, былп, жалп, желп, қолп, ірк, ырқ, сарт-сұрт, тарс-тұрс, арс-ұрс, жалт-жалт, жалт-жұлт, қалт-қалт, қалт-құлт, қаңқ-қаңқ, қаңқ-құңқ, шаңқ-шаңқ, шаңқ-шұңқ, арбаң-арбаң, бүгжең-бүгжең, арсалаң-арсалаң, ербелең-ербелең, батыр-бұтыр, далаң-далаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-қызараң, қаңғыр-күңгір, қайқаң-құйқаң, митың-митың, салаң-сұлаң, ыржың-тыржың'' т. б.

Анықтамасына қарай бұл сөздер іштей екі салаға бөлінеді:
* еліктеуіш (еліктеме) сөздер және
* бейнелеуіш (бейнелеме) сөздер.

== Еліктеуіш сөздер ==
Еліктеуіш сөздер деп табиғатта ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-біріне қақтығысу-соқтығысуларынан туатын дыбыстарды, сондай-ақ, жан-жануарлардың дыбысталу мүшелерінен шығатын әр түрлі дыбыстарды есіту қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ретінде қабылдаудан болған және сол түсініктердің атаулары есебінде қалыптасқан сөздерді айтамыз. Мысалы: ''Мылтық тарс етті; қарға қарқ етті '' деген сөйлемдерді алсақ, ондағы ''тарс'' деген сөз мылтықтың атылуынан туған дыбыстың атын білдірсе, ''қарқ'' деген сөз қарғаның дыбыстау мүшесінен (қарқылдауынан) шыққан дыбыстың атын білдіреді.

== Бейнелеуіш сөздер ==
Бейнелеуіш сөздер табиғатта кездесетін белгілі-белгілі елес, құбылыстарды көзбен көру қабілеті арқылы туатын түсініктердің аттарын білдіреді. Мысалы: ''Ырғалып қарға қарқ етті; ірімшік ауызынан салп етті '' деген сөйлемдердің екіншісінде ''салп'' деген сөз дыбысты емес, қарғаның ауызынан ірімшіктің жерге қарай түсіп бара жатқан я түскен кезіндегі көрініс елесін, сол көріністің бейнесін білдіреді.

== Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері ==
Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктерін сөз еткенде, үш түрлі мәселе ескерілуге тиіс:
#дыбыстық құрамы,
#буын жүгі,
#айтылу ырғағы.
Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамында, демек, олардың дыбыстарының тіркесуінде белгілі бір ізге түсіп қалыптасқан әрі орнықты, әрі жүйелі заң бар деуге болады. Оған еліктеу сөздердің, мысалы, мынадай үлгілері айғақ.
#''Арс, борс, гүрс, дүрс, мырс, тарс, тырс'' т. б.
#''Борт, бырт, күрт, кірт, морт, сарт, сырт, шарт, шырт'' т. б.
#''Жап, жып, лап, лып, сап, сып, тап, топ, тып, шап'' т. б.
#''Барқ, бырқ, жарқ, зырқ, зірк, күрк, қорқ, ірк'' т. б.
#''Аңқ, еңк, дөңк, дүңк, діңк, күңк, қаңқ, қоңқ, саңқ, сұңқ, шаңқ, шіңк, ыңқ'' т. б.
#''Былқ, кілк, қолқ, қылқ, солқ, селк'' т. б.
#''Балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп, салп, сылп, шалп, шолп, шылп, үлп'' т. б.
#''Жамп, күмп, қомп, томп, тымп, сымп'' т. б.
#''Даң, дүң, тың, қаң, құң, маң, шаң, шұң, шың'' т. б.
#''Ар, быр, дар, дыр, дір, күр, қор, қыр, сыр, шар, шыр'' т. б.
#''Баж, быж, бұж, гүж, күж, қыж, шаж, шыж'' т. б.
#''Ақ, бақ, бық, қақ, қық, сақ, тық, шақ, шық'' т. б.
#''Жалт, жылт, кілт, қылт, мылт, сылт, талт, тылт'' т. б.
#''Гу, ду, зу, лау, сау, су'' т. б.
#''Барп, борп, қорп, сарп, тарп, тырп'' т. б.

== Әдебиет ==
*[[А. Ысқақов]], Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
<references />
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Сөз таптары]]

← Ескі түзетулер	18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Еліктеу сөз - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */