Moderator: 1 түзету

2026-07-12T14:47:39Z

1 түзету

17:44, 2025 ж. тамыздың 9 кезіндегі Unknown Alash деген

2025-08-09T17:44:06Z

Жаңа бет

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Сібір кнәзі
| Қазақша есімі = Едігер
| Шынайы есімі =
| Суреті = Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|
| Сурет ені =
| Атауы = Едігер мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бек-Болат]] бастаған әскердің [[Көшім хан|Көшім ханмен]] шайқасы. Кунгур жылнамасы.
| Титулы = Ескер (Сібір) жұртының билеушісі
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1552
| Басқаруын аяқтады = 1563
| Ізашары = [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырза]]
| Ізбасары = [[Ахмет-Керей хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1563
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Қасым мырза
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
|Ені=300px}}
'''Едігер''' (жазба деректерде ''Едигер, Етегер, Ядкар, Жадигер, Йадигар'', туған жылы белгісіз — [[1563 жыл|1563]]) — [[тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Ескер) жұртының]] 1552-1563 жылдардағы билеушісі. [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед (Махмет) Тайбұғаның]] немересі, [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырзаның]] ұлы, [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бек-Болаттың]] ағасы.

== Өмірбаяны ==
[[File:Facial_Chronicle_-_b.22,_p._129.gif|thumb|170px|left|Едігердің [[Мәскеу|Мәскеуге]] елшілік аттандыруы (1555). Бейнелі жылнамалар жинағы]]
Орыс жылнамалары бойынша Едігер әкесінің өлімінен кейін інісі Бек-Болатпен бірге билік құрған. Едігер туралы алғашқы жазба деректер XVI ғасырдың ортасынан бастап кездеседі. 1555 жылдың қаңтар айында [[Қашлық|Қашлықтан]] [[Мәскеу|Мәскеуге]] елшілік аттандырған. Сібір елшілері Мәскеуге [[ноғайлар|ноғай]] елшілерімен қатар жеткен. Елшілер [[IV Иван|ІV Иванды]] [[Қазан хандығы|Қазан]] (1552) және [[Астрахан хандығы|Астраханды]] (1554) бағындыруымен құттықтап, жыл сайын төленетін алым-салықтың мөлшерін бекіткен (адам басынан 1 тиін және бұлғын терісі). Тайбұғалық мырза елшілерінің мәлімдеуінше, Сібірдегі ересек ер адамның («қара халықтың») саны 30 700 құраған. IV Иван Сібірді «қол астына алып», алым-салық жинауға келісімін берді. Шығыс дәстүрі бойынша елшілер тиін және бұлғын терілерін сыйға тартты. Патриарх (Никонов) жылнамасына сәйкес орыс патшасы Сібірге елші және [[даруғабек|даруға]] (салық жинаушы) Дмитрий Шепейцын-Куровты аттандырған. Тайбұғалықтардың [[сепаратизм|сепаратисттік әрекеттері]] Сібір жерінің [[Көшім хан|«шибан ханзадасының»]] шабуылына ұшырауына алып келді. Бұл ақпаратты Мәскеуге 1557 жылдың қарашасында қайтқан орыс елшісі жеткізген. «Шибан ханзадасының» шабуылын сылтауратып, Едігер 700 бұлғын терісін жинап үлгерген (алым-салықты Едігердің елшісі Баянда мырза апарған). IV Иван Баянда мырзаны түрмеге отырғызып, сібір билеушісіне татар мырзалары Дәулетқожа мен Сабан Резановтарды аттандырып, істі аяғына дейін жеткізуді талап етті. Едігер 1558 жылдың қыркүйегінде Мәскеуге 1169 бұлғын терісін жіберіп (1000 - алым-салық ретінде, 100 - даруғаға, 69 - тиін терісінің орнына), орыс патшасының бодандығын қабылдаған. Жаңа келісім бойынша төленетін алым-салықтың мөлшері 1000 бұлғын терісіне теңелген. Едігердің бұл қадамға баруы [[Үлкен Ноғай Ордасы|Үлкен Ноғай Ордасының]] билеушісі Исмаилдың IV Иванның қол астына өтуі түрткі болды. Едігердің орыс патшасының қол астына өтуі [[Сибан (Шибан)|Шибан]] әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары Мәскеуде Едігердің, Мұртаза хан мен оның үлкен ұлы [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Тайбұғалықтар Исмаил бидің, ал шибандықтар [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамай]] ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. Сібір жұрты [[Ресей|Орыс патшалығынан]] алшақ орналасқан еді. 1636 жылы жарық көрген Савва Есиповтың жылнамасына сәйкес Көшім әскерінің жойқын соққысының нәтижесінде Едігер мен Бек-Болат тұтқынға түсіп, өлім жазасына кесілген. Сібір тағын Көшім иеленген. Алайда орыс патшасының ноғай биі Исмаилге жазған хатында (1563 жылдың 22 қыркүйегі) жаңа сібір билеушісі ретінде Мұртаза ханның үлкен ұлы Ахмет-Керей сұлтан аталып өтті. Едігер мен Бек-Болаттың өлімінен кейін [[Сібір хандығы|Ескер (Сібір) жұртындағы]] тайбұғалық әулеттің билігі аяқталды. [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейтек]] 1585 немесе 1586 жылы Ескерді басып алып, қысқа мерзімге тайбұғалықтардың билігін орнатқан.
[[File: Князь Едигер посылает Собана Ризанова к Ивану IV.png|200x200px|thumb|left|Едігердің [[IV Иван|орыс патшасына]] Сабан Резанов бастаған елшілік аттандыруы (төменгі қатар). Бейнелі жылнамалар жинағы.]]

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Полное собрание русских летописей. Т.13. Первая половина. Летописный сборник, именуемый Патриаршею или Никоновской летописью. СПб.: Типография Н.Ю.Скороходова, 1904. 303 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1551-1561 гг. Публикация текста / Сост. Д.А.Мустафина, В.В.Трепавлов. Казань: Татарское книжное издательство, 2006. 391 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]
[[Санат:1563 жылы қайтыс болғандар]]

← Ескі түзетулер	14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Едігер (тайбұғалық мырза) - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

17:44, 2025 ж. тамыздың 9 кезіндегі Unknown Alash деген