Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:40Z

1 түзету

Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB

2017-04-05T16:42:14Z

‎top: clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB

Жаңа бет

[[Сурет:Waribumaga.JPG|thumb|right|Ауыр шардың құлауы мен жұқа қағаз парағының күрделі траектория бойымен қалықтап түсуі.]]
Қандай да бір биіктікте бос тұрған дененің жерге құлайтыны бәріне белгілі. Жоғары лақтырылған дене кайтадан жерге түседі. Мұның бәрі Жердің тартуы әсерінен болады делінеді. Бұл — жалпылама [[ҚҰБЫЛЫС|құбылыс]], сол [[Себеп, түрткі|себепті]] де денелердің тек Жердің тартуы әсерінен еркін түсу [[заң]]дарын карастыру ерекше қызықты. Алайда күнделікті бакылау денелердің калыпты жағдайда түрліше құлайтынын көрсетеді. Мәселен, ауыр [[шар]] тез күлап түседі, ал жұқа [[қағаз]] парағы біртіндеп, күрделі [[траектория]] бойымен калыктап түседі.

Құлайтын денелердің жылдамдығы мен үдеуі, қалыпты жағдайда, денелердің ауырлығына, олардың өлшемдері мен пішіндеріне тәуелді болады. Әрине, денелердің мұндай [[қозғалыс]]ын тек Жердің тартуы әсерінен ғана еркін түсуі деп айтуға болмайды.
Тәжірибе нәтижелері бұл [[айырмашылық]]тардың қозғалыстағы денеге ауаның әсер етуінен болатынын көрсетеді. Сол себепті, егер біз денелердің еркін түсуін зерттегіміз келсе, онда ауаның әсерінен толық құтылуымыз керек.

[[Сурет:Bawnyag.JPG|thumb|left|Пиза қаласындағы мұнара]]
Ең алғаш мұндай тұжырымды италияндық ұлы [[ғалым]] [[Галилео Галилей]] жасаған болатын. Галилей 1583 ж. Пиза қаласындағы биік көлбеу мұнара үстінен [[диаметр]]лері бірдей, ауыр және жеңіл шарларды бір [[мезгіл]]де тастап, олардың мұнара [[табан]]ына шамамен бір уақытта келіп түсетініне кез жеткізеді.

''Бұл биіктігі 58 метрлік мұнараның құрылысы 1173 ж. басталған болатын. Осы ғимарат сол қисайыңқыраған кезде, 1360 ж. салынып бітті''. 
''Әрине, бұл ғимарат өзінің осы ерекшелігімен қоса, [[Галилей]] ашкан заңның арқасында [[Пиза қаласы|Пиза каласының]] [[даңқ]]ын бүкіл өлемге ғасырдан-ғасырға паш етіп келеді''.

Сөйтіп, ол [[мұнара]] төңірегіне жиналған пизандықтарды таңғалдырды. Мұндай тәжірибелерді Галилей [[пішін]]дері
мен өлшемдері әртүрлі денелермен, олардың түрлі орталардағы түсуін бақылай отырып, сан мәрте қайталады. Міне, осылайша өз [[ТҰЖЫРЫМ|тұжырымдарының]] дұрыстығына тәжірибе аркылы кез жеткізе отырып, Галилей ''ауасыз кеңістікте барлық денелер бірдей уақытта түседі'' деп үйғарды. Галилей ашқан бұл заңның маңызы өте зор
болды. Ол заң [[материя]]ның аса маңызды қасиеттерінің бірін бейнелейді, біздің [[Ғалам]] құрылымының көптеген ерекшеліктерін үғынуға және оны түсіндіруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге Галилей идеялары Ньютон [[механика]]сының
негізі болатын іргетас іспеттес. 
[[Сурет:Galilleo.jpg|thumb|right|[[Галилео Галилей]] (1564-1642)]]

Алайда Галилей өз ұйғарымын денелерді ауасыз [[кеңістік]]те түсіріп тексере алмады. Өйткені [[Галилей]] емір сүрген XVII [[ғасыр]]да ауа соратын арнайы қүралдар, сорғылар өлі жоқ еді. Оны тек 80 жыл өткеннен соң [[Исаак Ньютон|И.Ньютон]] жүзеге асырды. Ол жүргізген тәжірибе Галилей гипотезасының дүрыс екенін дәлелдеді. Ньютон жасаған тәжірибенің мәнісі мынада. Ұзындығы 1 метрдей шыны түтікке корғасын кесегі (бытыра), ағаш [[Қабық|қабығынан]] жасалған тығын және күстың қауырсыны салынады. Түтікті тез теңкерген кезде бұл 20 денелер түтіктің түбіне әртүрлі уақытта жетеді: әуелі бытыра, сосын тығын, ең соңында қауырсын түседі. Ал егер [[түтік]] ішіндегі ауаны сорып шығаратын болса, онда [[дене]]лер бір мезгілде түседі. Осындай ''ортаның кедергісі болмаган кездегі денелердің тусуі - еркін тусу деп аталады''.

Еркін түсу үдеуі g [[Әріп|әрпімен]] белгіленеді. Еркін түсу үдеуінің векторы g әрдайым төмен карай бағытталады. Еркін түсу кезінде барлык денелер жер бетіне жақындаған сайын теңүдемелі қозғалады. Демек, денелердің еркін түсуі теңүдемелі қозғалыстың тамаша мысалы бола алады. Мысалы, егер күлап келе жатқан шарды әрбір тең уақыт аралығы өткен сайын арнайы құрал аркылы [[сурет]]ке түсіріп алып отырса, онда [[шар]]дың көршілес орындарының арақашықтықтары бойынша [[қозғалыс]]тың шын мәнінде теңүдемелі екенін анықтауға [[мүмкіндік]] туады. Осы аралықтарды өлшей отырып, еркін түсу үдеуінің сандық мәнін де есептеп шығаруға болады. Неғұрлым дәл есептеулер еркін түсу үдеуінің сандық мәні Жер шарының әртүрлі нүктесінде аздап өзгеше болатынын кәрсетеді. Мысалы, жергілікті жердегі ендікке байланысты ол былай өзгереді: 0° —9,78049м/с2; 60° —9,81924 м/с2;
90 — 9,83221 м/с2. Демек, еркін түсу үдеуі полюстерде үлкен болып, ал экваторға жақындаған сайын азаятыны байқалады.<ref>Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Дененің еркін түсуі - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Ньютон, Исаак → Исаак Ньютон using AWB