https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8BДала қыраны - Түзету тарихы2026-09-06T02:56:23ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&diff=114848&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:26:06Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&diff=114847&oldid=prevAlmagul Ibragimova: /* Негізгі әсер ететін факторлар */2024-04-29T07:51:55Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Негізгі әсер ететін факторлар</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br />
| name = Дала қыраны<br />
| status = LC | status_system = IUCN3.1<br />
| image = Steppenadler 2010.JPG<br />
| image_caption = <br />
| regnum = [[Жануарлар]]<br />
| phylum = [[Хордалылар]]<br />
| classis = [[Құстар]]<br />
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]<br>(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)<br />
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]<br />
| genus = ''[[Aquila]]''<br />
| species = '''''A. nipalensis'''''<br />
| binomial = ''Aquila nipalensis''<br />
| binomial_authority = ([[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1833)<br />
| synonyms =''Aquila rapax nipalensis''<br />
| range_map = Aquila nipalensis distribution map.png<br />
| range_map_caption = Light Green - nesting area, Blue - wintering area, Dark Green - resident all year<br />
}}<br />
'''Дала қыраны''', '''қыранқара'''({{lang-la|Aquila nipalensis}}) – [[сұңқартәрізділер]] отрядының қырғилар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. <br />
<br />
<br />
Дене тұрқы 60 – 85 см, қанатының ұзындығы 51 – 65 см, салмағы 2,7 – 4,8 кг. Шәулісі (еркегі) ұябасарынан кішірек түсі қара қоңыр, желкесі жирен, тұмсығы қара сұр, тұяғы қара, аяғы сары. Қыранқара ұясын жерге, шың-құзға, сирек те болса ағаш басына салады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> 1 – 3 ақ сұр, қара дақты жұмыртқа салып, 40 – 45 күнде балапан шығарады. Балапан баяу жетіледі (60 күнде), оны етпен қоректендіреді. Қыранқараның негізгі қорегі – кемірушілер, саршұнақ, қоян, кейде құс балапаны, бауырымен жорғалаушылар. Қазақстанның [[Қарағанды]], Батыс Қазақстан облыстарында, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]]<nowiki/>да, [[Шу-Іле таулары|Шу-Іле тауы]]<nowiki/>нда кездеседі. Қыранқара зиянды кемірушілерді жеп, өлекселерді жойып пайда келтіреді. [[Саятшылық|Саятшы]]<nowiki/>лар Қыранқараны баптап, аңға салады. Қыранқара саны азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref><br />
<br />
Саны қалпына түсіп келе жатқан түр. [[Еуразия|Евразия]]ның, соның ішінде [[Қазақстан]]ның далалық және [[шөлейт]]ті аймақтарында кең тараған. Әсіресе [[Батыс Қазақстан]] мен құрғақ далалы тау бөктерлерінде көп болған. Жыртқыштармен күресу кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны азайып кетті, екінші себеп - жоғарғы кернеулі [[электр]] таратү жүйелерінің сымдарында өлім-жітімге ұшырауы. Бұл қырандардың жердегі ұялары өте жеңіл бұзылады. [[Бүркіт]]терді және олардың ұяларын қорғауды насихаттау, сонымен қатар электр жүйесін жеткізетін тіректерді тиымды қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref><br />
<br />
==Статусы==<br />
5-ші санат. Салыстырмалы түрде саны көп, бірақ шамалы жылдар бұрын ол күрт төмендеген<br />
<br />
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==<br />
уыстың [[Қазақстан]] фаунасындағы төрт түрінің бірі.<br />
<br />
==Таралуы==<br />
[[Еуразия|Евразия]]<nowiki/>ның далалы және солтүстік шөлді аймақтары –[[Дунай]] өзенінің төменгі сағасынан [[Забайкалье өлкесі|Забайкалье]] мен Сары теңіз жағалауларына дейін, оңтүстікте Орта және Орталық [[Азия]]<nowiki/>ның шөлдеріне дейін кездеседі. Қазақстанда ұялау кезінде кең тараған, тек биік тауларда болмайды. Азияның оңтүстігі, Аравия және Африкада қыстайды <ref>1. Корелов, 1962</ref>.<br />
<br />
==Мекендейтін жерлері==<br />
[[Дала]], [[шөлейт]], сирек шөл (құмнан басқа) жерлер, бұлардың жер бедері [[жазық]] немесе сәл ойлы-қырлы болуы керек, сирек – аласа [[таулар]] не үлкен жоталардың бөктерлері <ref>Корелов, 1962 Дементьев, 1951 Ковшарь, Левин, Белялов, 1986</ref><br />
<br />
==Саны==<br />
Республиканың батысында кәдімгідей, ал таралу аймағының басқа бөлімдерінде сирек. Мысалы, 1974-1983 жылдары Солтүстік Каспий өңірінде 2822 км автомаршрутта 389 қыран <ref>Шевченко, 1986</ref>, Батыс Бетпақдалада 1983 ж. 1035 км-де – 63, Орталық Бетпақдалада 1984 ж. 1123 км-де – бар-жоғы 2 құс есепке алынған <ref>Ковшарь, Левин, Белялов, 1986 Ковшарь, 1986</ref>. Қоректік жағдайы қолайлы болса тез шоғырлануға қабілетті <ref>. Фадеев, 1986</ref>.<br />
<br />
==Негізгі әсер ететін факторлар==<br />
[[Жыртқыш құстар|Жыртқыш құс]]<nowiki/>тарға бәрінен көп антропогендік әсерлер теріс ықпал жасайды – [[адамдар]] ұяларының 62-85%-н бұзады <ref name="Красная книга КСРО, 1984">Красная книга КСРО, 1984</ref>, құстардың 10%-ы ЭТЖ-ң сымдары мен бағаналарында өлім-жітімге ұшырайды <ref>Шевченко, 1986 Harrison,1975</ref>. Жас құстар көбіне жолда автокөлікке соғылады, бағаналарда отырған көптеген қырандарды атады.<br />
<br />
==Биологиялық ерекшеліктері==<br />
Наурыз-сәуірде ұшып келеді, тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді. Ұясын [[жер]]<nowiki/>ге, аласа бұталар мен жартастарға, маяға, сирек ағашқа және ЭТЖ-ң бағаналарына салады <ref>Корелов, 1962 Дементьев, 1951 Красная книга КСРО, 1984</ref>. Сәуірдің бірінші жартысында 1-3 жұмыртқа туады, оларды ұябасары 45 күн шамасында шайқайды, балапандары қанатына 55 күнде отырады <ref name="Красная книга КСРО, 1984"/>. Қорегінің негізін әртүрлі саршұнақтар құрайды.<br />
<br />
==Қолда өсіру==<br />
[[Қазақстан]] хайуанаттар парктерінде 20-ға жуық [[құс]] ұсталады, бірақ көбеймейді.<br />
<br />
==Қабылданған қорғау шаралары==<br />
Науырызым, [[Үстірт]], [[Қаратау]], [[Алакөл]] және [[Қорғалжын]] қорықтарында қорғалады.<br />
<br />
==Қажетті қорғау шаралары==<br />
Тұрғындар арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу және мемлекеттік аңшылық инспекциясы жағынан дала қырандарының оңай алынатын ұяларын жаппай бұзуды қатал қадағалау. ЭТЖ-ң бағаналарын тиімді қорғау құралдарымен жабдықтау. [[Бетпақдала]]<nowiki/>да қорық және бұл түрдің орналасуы өте жоғары болатын Батыс [[Қазақстан]]<nowiki/>да қорықшалар ашу<br />
<br />
==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==<br />
[[Ұя]] салу дағдыларын өзгерту жайында эксперименттер жүргізу.<br />
<br />
==Gallery==<br />
<gallery><br />
File:tawny eagle in closeup arp.jpg|Комбе Мартин паркі, [[Англия]]<br />
File:Aquila_rapax_rapax1.jpg|[[Масай Мара]], [[Кения]]<br />
File:Steppe Eagle, Pokaran, district Jaisalmer, Rajasthan, India.jpg|[[Жайсалмер]], [[Үндістан]]<br />
File:Tawny Eagle, Serengeti.jpg|[[Серенгети ұлттық паркі]], [[Танзания]]<br />
Aquila nipalensis MHNT.ZOO.2010.11.91.18.jpg |Museum specimen<br />
</gallery><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
{{commons|Aquila nipalensis}}<br />
<br />
[[Санат:Сұңқартәрізділер]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстан құстары]]<br />
[[Санат:Жойылу қаупінен тыс жануарлар]]<br />
[[Санат:Африка құстары]]<br />
[[Санат:Азия құстары]]</div>Almagul Ibragimova