Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:01:57Z

1 түзету

Zhaksilik: /* Қазақстандағы гляциология */clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB

2015-06-01T16:10:39Z

‎Қазақстандағы гляциология: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB

Жаңа бет

[[File:Glacier.zermatt.arp.750pix.jpg|thumb|300px|Гляциология]]
'''Гляциология'''
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>– ''қатты күйдегі [[атмосфера]]лық [[жауын-шашын]]ның жиналуы мен түрленуі нәтижесінде құрлықта пайда болған жылжымалы табиғи [[мұз]]дарды зерттейтін [[ғылым]].'' Гляциология [[мұздық]]тардың ерекшеліктерін, даму заңдылықтарын, құрамын, физ. қасиеттерін, кеңістікке таралуын зерттейді.
== Tарихы==
Гляциология ғылымының тарихы [[Швейцария]] жаратылыстанушысы О.Соссюрдің ([[1740]] – [[1799]]), «''Альпіге саяхат''» ([[1779]] – [[1796]]) атты еңбегінен басталады. Одан кейін [[Агассис|Л.Агассис]], [[Гейм|А.Гейм]], [[Рейд|Х.Рейд]], [[Воейков|А.И. Воейков]], [[Ошанин|В.Ф. Ошанин]], [[Федченко|Б.А. Федченко]], тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде мұздықтар туралы жалпы ғылыми ұғымдар тұжырымдалып, жеке мұздықтарға сипаттамалар берілді. 20 ғасырдың басынан Гляциологиялық зерттеулердің көлемі өсті, әдістері ([[фотограмметрия]], аэрофототүсірім, сейсмикалық барлау, термиялық бұрғылау, ғарыштық зерттеу, тағы басқа) жетілдірілді. Жаңа мұздықтар картаға түсірілді, [[Жер]] шарындағы мұздықтарды зерттеу үшін халықаралық геофизикалық жылдар, халықар. мұздықтар комиссиясы ұйымдастырылды.
== Қазақстандағы гляциология==
Гляциология [[Қазақстан]]да 20 ғасырдың 20-жылдары қалыптасты. Мұздықтардың негізгі массасы республиканың оңтүстігі мен шығысындағы тау жоталарында шоғырланған. [[1957]] – [[1959]] жылдары Қазақстан гляциологтары Халықарарылқ геофизикалық жылдың бағдарламасы бойынша [[КСРО]] ғылым академиясының ғылыми-зерттеу институттарымен бірлесе отырып зерттеулер жүргізді. Осы және кейінгі зерттеулердің нәтижелері 36 томдық «''Гляциологиялық зерттеулер материалдарында''», 11 бөлімнен тұратын «Қазақстандағы гляциологиялық материалдарында», көптеген монографияларда жарияланды. [[1964]] – [[1974]] жылдары Қазақстан ҒА География секторының ([[1983]] жылдан География институты) гляциологтары Қазақстанның бүкіл таулы өлкелеріндегі мұздықтар каталогтарын құрастырды, соның негізінде республикадағы таулы мұз басудың тұңғыш картасы жасалды. Қазақстанда 2700-ден астам [[мұздық]]тар бар, олардың жалпы аумағы 2033 км<sup>2</sup>, көлемі 100 км<sup>3</sup>-ге жуық.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
==Гляциологияның сала және бағыттары==
Гляциология негiзгi нақты зерттеу нысана бойынша бiрнеше салаларға жiктеледi:
* [[мұздықтану]]
* қартану - [[қар]] мен [[қар жамылғысы]] туралы [[ілім]]. Ол қардың пайда болуы мен қар жамылғысының қалыптасуын, оның физикалық, механикалық, химиялық, [[кристаллография]]лық және басқа да [[қасиет]]терін, [[уақыт]] және [[кеңістік]] ішінде қар жамылғысының өзгеруін, оның [[табиғат]] пен [[шаруашылық]]қа әсерін зерттейді.<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>
* [[көшкінтану]]
* [[суқоймалары мен су ағысының мұздықтануы]]
* [[Палеогляциология]]
Гляциологияларда жапсарлас ғылымдары бар өзара байланыстарға және ерекше әдiстер бойынша бағыттардың қатары адыраяды:
* [[гляциоклиматология]]
* [[гляциогидрология]]
* [[структуралық гляциология]]
* [[динамикалық гляциология]]
* [[изотоптық және и геохимиялық гляциология]]
* [[төрттік гляциогидрология]]

==Қосымша==
Гляциология - Жер бетіндегі, [[атмосфера]]дағы, [[гидросфера]]дағы және [[литосфера]]дағы табиғи мүздар туралы ғылым. Гляциология мұздың режімін және даму серпінін, қоршаған ортамен өзара әрекетін, Жердің дамуындағы рөлін зерттейді. Сонымен катар қар-мұздық ресурстар, қар-мүз жүйесі массаларының қоршаған ортамен алмасуын, деформацияларды және мұздыктардың, кошкіндердің, мұз далаларының қозғалысын, планетаның мұз сақтаушысы ретінде жамылғы мұздықтардың ерекшеліктерін, мұздықтардың тербелісін және мұз басу тарихын, инженерлік-гляциологиялық проблемаларды зерттейді. Гляциологияның зерттеу нысаны [[гляциосфера]] мен оны құрайтын нивалдық-гляциалдық жүйе болып табылады. Негізгі зерттеу міндетіне сәйкес Гляциология мұздықгану, қартану, көшкінтану, суқоймалар мен ағын сулардың мұзын тану, [[палеогляциология]] деп бөлінеді. Гляциология тоңтанумен (геокриологиямен) бірге Жер [[криология]]сын құрап, [[криосфера]]ны зерттейді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
* {{Кітап |авторы = Под ред. В. М. Котлякова|бөлімі = |бөлімі = Гляциологический словарь |орны = Ленинград|баспасы = Гидрометеоиздат|жыл = 1984|томы = |беттері = |барлық беті = 527|isbn = }}
* Лосев К.С. Гляциологические исследования в Китайской Народной Республике // Материалы гляциологических исследований Института географии АН КСРО. - 1982. -Вып. 46. С.9-13.

{{wikify}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}

← Ескі түзетулер	18:01, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Гляциология - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Zhaksilik: /* Қазақстандағы гляциология */clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB