https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8FГель-хроматография - Түзету тарихы2026-04-19T02:21:03ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F&diff=45293&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:29Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F&diff=45292&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-16T06:11:08Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Гель-хроматографияның да бірнеше аты бар: [[гель-дарушы]], [[гельсүзгіш]], [[електі]]. молекулалық-електі, [[эксклюзиялык хроматография]].<br />
Бұл да [[сұйықтық хроматография]]нын бір түрі. [[Хроматография]]ның<br />
бұл ерекше түрі [[молекула]] өлшемдеріндеп айырмашылықты пайдалануга негізделген және бұл [[молекулалар]]ды өлшемі молекулалык<br />
массасы бойынша бөлетін әдіс. Талданылатын еріген зат, [[гель]] түйіршіктерін қоршаған бос күйіндеп еріткіш арасында таралады. Молекулалық елек термині жоғарғы кеуекті табиғи және синтетикалык<br />
[[кристалды материалдар]] класын айтады және оның құрамына<br />
кеуектік өлшемі бірдей болып келетін [[цеолит]]тер де жатады. Бұл<br />
топқа енетін [[синтетикалык металдар]]ды. [[кеуек]] диаметрі 0,4-1,5 нм,<br />
яғни осы тектес шамалы [[мольдік масса]]сы бар [[органикалық қосылыс]]<br />
[[молекула]]нын өлшеміндей. [[Кеуек]] диаметріне қарағанда өлшемі кіші<br />
[[молекулалар]] түйіршік ішіне еніп, онда тұрақты адсорбцияланады,<br />
өлшемі үлкен молекулалар кеуекке мүлдем енбейді, бағаналарда<br />
қолданылатын електі қамтиды да, [[үлкен молекулалар]] бағанадан<br />
ешбір кедергісіз өтеді. Мұндай бөлуді бағанада, жұка қабатта да<br />
жүргізуге болады. Және ол гель кеуеп мен бөлінетін молекула<br />
өлшемінің қатынасына тәуелді. Молекулалардың өлшемі молекулалык массасына пропорционал деп қабылдауға болады.<br />
Алайда Мұндайда молекула пішіні ерекше рөл атқарады, әсіресе ол<br />
молекулалық массасы бірдей, ал пішіні әр түрлі болып келетін<br />
[[полимерлер]] үшін нәтижеде баганадағы олар түрліше жүреді.<br />
Сондықтан молекуланың орташа өлшемі дейтін түсінік жиі<br />
пайдаланылады.<br />
Қоспаның құрамдас бөліп елек міндетін атқаратын гелі бар<br />
ана арқылы өткенде олардың молекулалык массасына (өлшеміне)<br />
сәйкес бөліктерге жіктеледі: бірінші үлкен молекулалар әсіресе<br />
олшемі кеуектен үлкендері шайылады. Бағананы ерітіндімен<br />
шайганда, бұл молекулалар да бірінші болып шығады. Ал ұсақтау<br />
молекулалар кеуек куысына енеді және барлық бөліну құбылысы,<br />
[[Эйнштейн теңдеуі]] бойынша бөлшек радиусына кері пропорционал<br />
қатынаста болатын, белінетін молекуланың диффузиялық коэффициентіне тәуелді болады.<br />
D = RT/( 6nr|rN<sub>A</sub> ) , мұндағы n - ортанын тұтқырлығы, r - бөлшек радиусы, N<sub>A</sub> -<br />
[[Авагадро саны]].<br />
Қолданылмалык жагдайда пайдаланылатын [[гель]]дер жұмсақ,<br />
[[жартылай қатты]] және қатты болып үшке бөлінеді. Жұмсақ гельдерге<br />
көлденең байланыс саны аса көп болмайтын жогаргы молекулалык<br />
қосылыстар жатады. Олардың сыйымдылығы гель ішіндеп сріткіш<br />
көлемінің гель сыртындағы көлеміне катынасына тең және ол үшке<br />
тең. Олардың көлемі ісінген кезде жаксы өседі. Оларга [[сефадекстер]],<br />
[[декстранды гельдер]], [[агарлы гельдер]], [[крахмал]]дар және басқалар<br />
жатады. Оларды жұқа кабатты тэсіл бойынша, төменп молекулалық<br />
косылыстар қоспасын бөлу үшін көбірек пайдаланады. Олар<br />
кысымға тозімсіз және тез қозғалғанда майысады. Демек, оларды<br />
жоғарғы әсерлі сұйықты хроматографияда қолдануға болмайды.<br />
Кейде бұл [[гель]] - [[сүзгілеу]] деп те атайды.<br />
==Жартылай қатты==<br />
Жарты қатты гельдерді [[полимеризация]] аркылы алады.<br />
Олардың арасында кең таралғаны - [[стирогельдер]]. Ол көлденең<br />
байланыс саны көп, [[дифенилбензол]] мен [[стирол]]ды бірге [[полимерлеп]]<br />
және [[винил ацетатта]] полимерленген кезде алынатын өнім. Оның<br />
сыйымдылығы 0.8-1,2 шамасында, ал көлемі ісінгенде 1,5 еседей<br />
өседі. Мұндай гельдерге хроматографиялауды [[гельдарушы хроматография]] деп атайды. Бұл [[сорбенттер]] жоғарғы қысымға төзімді және<br />
жоғарғы әсерлі сұйықты [[хромагография]]да колданылады.<br />
Қатты гельдерге силикагеладер, кеуекті не ұнтақты шынылар<br />
және басқалар жатады, олардағы кеуек (қуыс) өлшемі тұрақты<br />
болғандықтан, сыйымдылығы да аса үлкен емес, шамамен 0,8-1,2.<br />
Бұларды жоғарғы қысымды [[гель хроматография]]да жиі пайдаланады.<br />
Олардың басты кемшілік - жоғарғы адсорбциялык қабілеттің<br />
болуы. Мұны арнаулы химиялық заттармен төмендетеді.<br />
[[Гельдарушы]] [[хроматография]]ны шығатын зат көлемінің молекулалық массасына сызықты тәуелділіпн пайдалаиа отырып, шектің<br />
орташа радиусын табуға және полимерлердің [[молекуллық]] массалық таралуы анықтауға колданады. Ол үшін қалыпты полистиролды<br />
пайдаланып, реггеуші сызбаны тұрғызады. Оның көмегімен талданатын қоспадагы белплі өлиіемге сэйкес бөлшектердін таралымын<br />
анықтайды. Бұл әдісті биологиядағы полипептидтерді, акзаттарды<br />
көмірсутектерді және баскаларды белу, тазалау үшін жиі колданады.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]</div>ArystanbekBot