Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:36:37Z

1 түзету

13:44, 2016 ж. мамырдың 10 кезіндегі Serikbai Akzhan деген

2016-05-10T13:44:09Z

Жаңа бет

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Бөгенбай Ақшаұлы
|шынайы есімі =
|суреті = Бөгенбай.jpg
|сурет тақырыбы =
|туған күні = 1680
|туған жері =
|қайтыс болған күні = 1774(1775)
|қайтыс болған жері = кейбір деректерге қарағанда Солтүстік Қазақстан облысы ,Уәлихан ауданы ,Сілетіге құятын сағасында қайтыс болды.
|лақап аты =
|бүркеніш аты =
|мемлекет =
|қызмет еткен жылдары =
|атағы =
|әскер түрі =
|басқарды =
|әскери бөлімі =
|шайқасы =
|марапаттары =
|байланысы =
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}

[[Абылай хан]] тұсындағы [[батыр]], атақты [[қолбасшы]]. [[Қазақ]] жауынгерлері арасында зор беделге ие болған, сондықтан оны халық '''Қанжығалы Бөгенбай''' деп атап кеткен. [[Сырдария]] өзенінің жағасында дүниеге келіпті
Оның атасы — Әлдекүн, әкесі Ақша [[қанжығалы]] руы ішінде белгілі адамдар болған. [[Тәуке хан|Әз Тәуке хан]] оның әкесіне 80 мың сарбаздан тұратын әскерге [[қолбасшы]] болуды сеніп тапсырған. Ол сонымен қатар өнерлі адам болған. Ұсталық өнермен айналысып, соғыс қару-жарақтарын жасаған. Бойында ақындық, айтыскерлік өнері де болған. Әкесінің өнері баласына дарыған. Бала кезінен қазақ даласының [[шешендік]] өнерін бойына сіңіріп өскен ол жігіт шағында ауылдарға барып, ру арасындағы дауларды шешіп, билердің құрылтайларына қатысқан. Өзіне жақын адамдардан топ құрып, кейін елде "Қанжығалының қырық батыры" деп аталып кеткен.
Батырлығы мен қолбасшылық дарыны арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп, ерлігі ел аузында аңызға айналып кетті. Бөгенбайдың [[қалмақтар]]мен және қытай өскерлерімен болған қиян-кескі шайқастарда көрсеткен қайраты сол кездегі жорық жырауларының толғауларында мәңгі өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды.

==Жоңғар соғысында атқарған ролі==
Өмірден көргені көп, қазақтың жүздері мен батырларын таныған, заңды жөне қазақ-жоңғарлар арасындағы қиын жағдайды ғана емес жоңғарларға қарсы әскери өрекеттердің тарихын да жақсы білетін [[Тәуке хан]] елді билеп тұрған кезде [[1710]] жылы [[Қарақұм]]да қазақ жүздерінің Төле, Қазыбек және Әйтеке билер қатысқан жиыны өтіп, билермен бірге халық жасағы өкілі ретінде Бөгенбай батыр да сайланған. Бөгенбай батырға мұндай сенімділік танытуға оның бүкіл қазақ даласына тараған әскери қолбасшылық өнері мен 1710 жылғы Сары-Кеңгір өзені жағасында болған жоңғар ноянымен болған шайқастағы ерлігі себеп болды. Съезде қаралған басты мәселе Жоңғар хандығымен арадағы қатынас болды. Кейбіреулер руларды ғана емес жүздердің басын біріктіріп, жоңғарларға қарсы шығып, оларды қуып шығу керек десе, екінші біреулері жоңғар хандығы жағына шығу керек дегенді айтты. Көп пікірталастан кейінгі шешуші кез келгенде ортаға ашулы, қайсар Бөгенбай батыр шығады. [[Ақсақал]]дардың алдына шыққан ол [[семсер]]ін аяғының астына тастап, көйлеғін айырып, кеудесін ашып жіберіп: ''"Жауымыздан есемізді қайтарамыз, тоналған жайлауымызды, тұтқындалған балаларымызды көріп қарап отыра алмаймыз, өлсек қолымызға кару алып өлеміз. Қыпшақ даласының батырлары қай кезеңде бастарын төмен түсірғен? Мен қолымды жауымның қанына бояған кезде сақалыма әлі ақ түспеген еді! Қазіргі келімсектердің зорлығына қалай шыдаймын. Біз әлі жүйрік аттардан кенде емеспіз. Әлі қорамсақта өткір ұшты садағымыз бар"'', — деді. Бөгенбай батырдың бұл сөзі [[жоңғар]] мәселесін шешудің шегі болды. Бұл сөзден кейін ешқайсысы ашық шығып сөйлей алмады. Қазақ жасағының басшысы болып Бөгенбай сайланды.

Бөгенбай батырдың есімімен 1730 жылы көктемде Балқаш көлінің маңында қазақ пен қалмақтардың арасында болған шешуші [[Аңырақай шайқасы]] да тығыз байланысты. Бөгенбай, [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Шапырашты Наурызбай]], Жәнібек, Малайсары сияқты атақты батырлар бастаған қазақ қолдары мен жасақтары қалмақ әскерлеріне екінші рет күйрете соққы берді. [[Майдан]] даласында мыңдаған [[қалмақ]] әскерлері қаза тапты. Көбі қырылып, жаралы болып, жаны шықпай жатқан жау әскерінің аңыраған дауысы бірнеше күн даланы басына көтерді. Бұл жер кейін "Аңырақай" деп аталып кеткен. [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]]да аяусыз соққыға душар болған Шуно-Дабо басқарған қалмақ әскерлері [[Ӏле өзені]]нің бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болған. Жеңісті баянды етіп, жауды өкшелей қуып, қазақ жерлерін азат ету жорығына жиналған үш жүздің әскер жасақтарының [[Шымкент]]ке таяу [[Ордабасы]] деген жерде жиыны өтіп, онда қазақ әскерлерінің қолбасшысы болып, [[Әбілқайыр]] және Бөгенбай батыр сайланады. Олардың басшылығымен қалмақ әскерлеріне үсті-үстіне соққы берілген. Осындай шайқастардың бірінде Бөгенбай батырмен жекпе-жекте қалмақтың қолбасшысы Шуно-Дабо қаза табады. Бұл оқиға жау әскерлерінің рухын түсіріп жіберген екен. 1725-1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын басқарып, осы ұрыс нәтижесінде ойсырай жеңілген онсан қалмақ әскері [[Түркістан]] мен [[Сауран]]нан [[Жоңғар Алатауы]]ның арғы жағына қуылған болатын.

==Қытай әскерлеріне қарсы әрекеттері==
Бөгенбай батыр қартайған шағына дейін ат үстінде жүрген. 1756-1758 жылдары Бөгенбай батыр [[Талқы]] түбінде [[Шығыс Түркістан]]ға алғаш рет аяқ басқан қытай әскерімен қиян-кескі шайқасқа қатысты. Бұл ұрыста ол қытайларды қыра талқандап, [[Үрімші]]ге дейін қуып барды.
Бөгенбай батырдың ең ірі жорықтарының бірі [[1750]] жылы [[Аягөз]] өңірінде жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін екі жақ мәмілеге келіп, достық келісім жасады. Бөгенбай батыр дана және аса зерделі адам болған. Ол 1761 жылы [[елшілік]] миссиямен Абылай ханның ұлы [[Әділ Абылайұлы|Әділді]] алып [[Қытай]]ға барған. Батыр [[Торғай өзені]]нің жағасында қаза болған. Бұрында бұл жер "Бөгенбай сөресі" деп аталған, ал қазір "Шахта" деп аталады. Денесін қырық күн бальзамдағаннан кейін 45 күнде Ежелгі екінші [[Мекке]] саналған [[Түркістан]]дағы [[Қожа Ахмет Ясауи]] — [[Әзірет Сұлтан]] кесенесіне ақ түйемен алып барып жерлеген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:1680 жылы туғандар]]
[[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ билері]]
[[Санат:Қолбасшылар]]

{{Bio-stub}}

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Бөгенбай батыр - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

13:44, 2016 ж. мамырдың 10 кезіндегі Serikbai Akzhan деген